Historia

„Gruba Kaśka”, jak nazwali ją warszawiacy, powstała w latach 1783-87 w centrum placu należącego do bankiera Karola Schultza. W 1779 roku rozpoczął on skupowanie terenów części jurydyki Leszno znajdujących się w obrębie dawnych wałów Warszawy z XVII wieku z zamiarem zbudowania dochodowego nowoczesnego założenia urbanistycznego. Obszar ten leżący między ul. Bielańską a Lesznem należał wcześniej do Eustachego, a następnie Jerzego Potockich, starostów tłumackich, z czego wywodzi się jego nazwa. Schultz planował postawić wokół placu własny pałac i komercyjny zespół handlowo-mieszkaniowy składający się z luksusowego hotelu, zespołu stajni i wozowni, budynków na wynajem oraz sklepów. Projekt założenia bankier zlecił Efraimowi Szregerowi, a po jego śmierci w 1783 roku Szymonowi Bogumiłowi Zugowi, który stworzył kilka koncepcji zespołu. Na środku palcu Zug planował wystawić wielopiętrowy, okazały wodozbiór. W rezultacie zrealizowano skromną propozycję budynku w formie walca, tak aby nie konkurował z otaczającą go, przeważnie parterową, zabudową. Mimo to swą skalą i antykizującą surową formą, nadającą mu monumentalizmu, przewyższał wszystkie inne studnie w mieście. Pawilon miał stanowić centralny akcent kompozycji przestrzeni placu, na który w jego krótszych bokach prowadziły niesymetryczne względem siebie ulice wlotowe z bramami oraz zamykać oś widokową od ul. Leszno. Upadek banku Schultza w 1793 roku przerwał budowę założenia, z którego zrealizowano studnię, częściowo brukowany, zamknięty bramami plac, stajnie, wozownie, kamienice czynszowe i hotel.

W XIX wieku założenie zostało podzielone między wielu właścicieli. Powstały nowe budynki, a dawna zabudowa uległa przekształceniom w wielopiętrowe kamienice chętnie zasiedlane przez bogatą ludność żydowską. W 1807 roku rozebrano bramy oddzielające plac od miasta, ok. 1841 r. skorygowano wjazd od strony ul. Bielańskiej, a w 1878 roku ukończono budowę Wielkiej Synagogi na miejscu drewnianego dworu z XVII wieku. Zmianom poddawany był też układ dróg i zieleni na placu, który wraz ze studnią stanowił współwłasność posiadaczy okolicznych posesji. Jeszcze w czasie dwudziestolecia międzywojennego studnia służyła do pojenia dorożkarskich koni, z której za opłatą pracownik pompował wodę. Plac w ogólnym zarysie przetrwał do II wojny światowej. 16 maja 1943 roku Niemcy wysadzili synagogę, a w wyniku walk powstania w 1944 roku zniszczeniu uległa większość zabudowy. Studnia ocalała ze znacznymi uszkodzeniami murów. W 1947 roku została zrekonstruowana według projektu Bruno Zborowskiego ze zmianami w stosunku do wcześniejszej formy. Zamurowano dwa okienka i część otworów związanych z dawnymi urządzeniami do czerpania wody oraz zwężono drzwi wejściowe. Największej zmianie uległ kontekst przestrzenny budynku. Wybudowana w latach 1947-49 trasa W-Z całkowicie zatarła wcześniejszy układ tej części miasta. Zabytkowa studnia znalazła się między jezdniami al. Świerczewskiego dziś Solidarności. Budynek był kilkukrotnie konserwowany. W 2004 roku obiekt w złym stanie technicznym został poddany kompleksowej restauracji. W trakcie prac zlikwidowano niefortunne zmiany wprowadzone w trakcie powojennej rekonstrukcji.

Opis

Pawilon studni stoi obecnie na osi al. Solidarności po wschodniej stronie skrzyżowania z ul. Andersa. Znajduje się na zachodnim krańcu podłużnej wyspy utworzonej między jezdniami z torami tramwajowymi omijającymi znajdujący się po środku pałac Przebendowskich. Na wysokości studni usytuowany został zespół przystanków tramwajowo-autobusowych, od 2011 roku osłoniętych nowoczesnymi przeszklonymi wiatami zamykającymi z boków przestrzeń wokół zabytkowego obiektu. Jest to budynek założony na planie koła wokół cembrowiny studni, murowany z cegły i tynkowany. Ma kształt walca zwieńczonego krytym blachą nadwieszonym, schodkowym daszkiem zakończonym żłobkowanym stożkiem z pozłacaną kulą na szczycie. Elewacje powyżej gładkiego kamiennego cokołu dekoruje płytowe boniowanie, a wieńczy je stylizowany fryz tryglifowo-metopowy ozdobiony płaskimi kołami. Nad nim znajduje się gzyms z drewnianymi wspornikami. Od północy do jego wnętrza prowadzi prostokątny portal z dwuskrzydłowymi drzwiami poprzedzony wysokim stopniem. Powyżej w jednym pasie boniowania, na obwodzie rozmieszczono cztery niewielkie prostokątne okienka z kratami. Od zachodu i wschodu w ścianie znajdują się kamienne parapety, nad którymi są niewielkie okrągłe otwory po wylotach wody. Ujmują je po bokach pionowe wąskie szczeliny, w których pierwotnie zapewne umieszczone były dźwignie do pompy. We wnętrzu znajdują się drewniane stropy i więźba dachowa.

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Małgorzata Laskowska-Adamowicz, OT NID w Warszawie, 12-06-2017 r.