Zespół zamkowo-parkowy Książ to rozbudowywany na przestrzeni wieków kompleks architektoniczny, który stanowi monumentalny przykład kształtowania rezydencji z wykorzystaniem walorów naturalnego krajobrazu. Wzniesiony w latach 1288-92 dla księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I zwanego Surowym, zamek Książ należy do nielicznej grupy zachowanych zamków piastowskich. Związki z pierwszą polską dynastią podkreślali późniejsi właściciele, świadomie eksponując i doceniając wartość historyczną miejsca. Dlatego podczas powiększania i modernizowania budowli zadbano o zachowanie średniowiecznych reliktów, a gotycka wieża otrzymała na początku XX stulecia nowy, wysoki hełm, który podkreślił jej symboliczne znaczenia, jako znaku panowania nad okolicą.

Wartości zabytkowe zespołu zamkowo-parkowego Książ należy postrzegać w szerokim, środkowoeuropejskim kontekście. O jego wartości historycznej decyduje średniowieczna metryka i związki z dynastią Piastów, Luksemburgów, Jagiellonów, Habsburgów i Hohenzollernów, jako założycieli i seniorów dla panów lennych, którymi przez ponad czterysta lat byli przedstawiciele rodziny von Hochberg. To właśnie oni nadali założeniu bogaty kształt artystyczny o niezwykle oryginalnym wyrazie.

Zespół zamkowo-parkowy Książ został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 31 lipca 2025 roku.

Historia

Zamek Książ został wzniesiony w latach 1288-92 dla księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I, zwanego Surowym. W XIV-XV wieku został rozbudowany do układu zamek górny, środkowy i dolny. Od 1509 roku do 1944 roku był własnością rodu von Hochberg. Pierwsza wielka przebudowa zamku została przeprowadzona na zlecenie Konrada Ernsta Maximiliana w latach 1718-42. Zgodnie z projektem świdnickiego architekta Felixa Antona Hammerschmidta zamek został przekształcony w barokową rezydencję. W tym okresie powstało reprezentacyjne skrzydło barokowe, Dziedziniec Honorowy i budynki przedzamcza. W miejscu zamku średniego urządzono taras honorowy, a w zamku górnym wybudowano reprezentacyjną salę. Druga tzw. wielka przebudowa zamku miała miejsce w latach 1908 - 1923 za panowania Jana Henryka XV. Według projektu wiedeńskiego architekta Humberta Walcher von Moltheina powstały dwa neorenesansowe skrzydła - zachodnie i północne (części prac przy wystroju wnętrz nie ukończono). Powstały zamkowe tarasy, które otrzymały swoją dzisiejszą formę oraz rozpoczęto budowę Palmiarni, która miała być prezentem dla Księżnej Daisy. 

Po wybuchu II wojny światowej, w 1943 roku zamek został przejęty przez władze III Rzeszy. Do Zamku Książ wkroczyła nazistowska paramilitarna organizacja „Todt“, która rozpoczęła jego przebudowę na siedzibę naczelnego wodza Hitlera i sztabu generalnego. W latach 1944-45 prowadzono intensywne prace, które doprowadziły do zniszczenia części eklektycznego wystroju i wykucia podziemnych tuneli. Zamek 9 maja 1945 roku został zajęty bez walk przez Armię Czerwoną, a od 1946 roku pozostawał opuszczony i rabowany. Od 1952 roku ze środków konserwatora zabytków prowadzone były w kolejnych latach prace zabezpieczające. W 1991 roku Gmina Wałbrzych powołała Spółkę z o.o. Zamek Książ w Wałbrzychu odpowiedzialną za zarządzanie zamkiem i związanymi z nim nieruchomościami, w tym parkiem. W kolejnych latach ze środków własnych spółki, środków Gminy Wałbrzych oraz dotacji publicznych wykonano szereg prac remontowych i konserwatorskich. 

Z zespołem związane są ogrody z szklarniami i palmiarnią w Lubiechowie, założone w latach 1908-1911 za Hansa Heinricha XV, po 1945 roku znacjonalizowane, a w 2012 roku odkupione przez miasto Wałbrzych od Agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa i oddane pod zarząd Spółce z o.o. Zamek Książ w Wałbrzychu.

Opis

Zespół znajduje się w granicach administracyjnych Wałbrzycha i częściowo w granicach Świebodzic, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego oraz rezerwatu przyrody obejmującego przełomy Pełcznicy pod Książem. 

Główny element zespołu, zamek Książ, został zlokalizowany na wyniesieniu skalnym, otoczonym z trzech stron wąwozem rzeki Pełcznicy. Pierwotnie był to typ górskiej, wieloelementowej twierdzy z zamkiem dolnym i górnym, uzupełnionym o ogrody tarasowe. Teren otoczony kamiennym murem (przebudowanym w XIX/XX w.) z neogotyckimi blankami i basztą Prochową. Główną oś wjazdową wytyczają od północnego wschodu: budynek bramny, dwie prostokątne, równoległe do siebie oficyny (1. poł. XVIII w.), kamienny most na dawnej fosie oddzielającej zamek dolny od górnego i dziedziniec honorowy (dawny zamek średni). Zamek wieloskrzydłowy, na nieregularnym planie, z dwoma wewnętrznymi dziedzińcami. Najstarsza część (XIV-XVI w.) została wzniesiona wokół Czarnego Dziedzińca z tzw. Domem Długim. Wnętrza najstarszych skrzydeł przekształcone w XX wieku m.in. Sala Konrada, Hol Myśliwski, Sala Rycerska i Sala Krzywa. 

Parki zamku Książ są jednymi z najpiękniejszych w Polsce. Ogrody powstałe około 1650 roku, zostały zmodernizowane w stylistyce neorenesansu i neobaroku w latach 1913-27. Swoją wyjątkową urodę zawdzięczają księżnej Daisy, która nakazała ich przebudowę. Na terenie zespołu jest 12 wielopoziomowych, połączonych schodami tarasów o powierzchni około 2 hektarów tj.: Taras Wejściowy, Taras Prochowy, Taras Bogini Flory, Taras Orzechowy, Taras Środkowy, Taras Wodny, Taras Podkowiasty, Taras Różany, Taras Zachodni, Taras Kasztanowcowy, Taras Północny oraz Taras Arkadowy. W Książęcych ogrodach znajdziemy także wiele przepięknych fontann oraz perełek architektonicznych.

Starannie zakonserwowane budynki zespołu zamku Książ i palmiarni w Lubiechowie są dostępne za pomocą wielu tras turystycznych przeprowadzonych przez cały Park Krajobrazowy. 

Zabytek dostępny dla zwiedzających, szczegółowe informacje na stronie:  Zwiedzanie dzienne - Zamek Książ.

Oprac. Narodowy Instytut Dziedzictwa