zespół kopalni Julia, Wałbrzych
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

zespół kopalni Julia

Wałbrzych

photo

Najlepiej zachowany przykład wieloelementowej kopalni rozbudowywanej przez dziesięciolecia, pełniącej obecnie funkcję muzeum i centrum kultury.

Historia

Przyjmuje się, że od XVI w. w Białym Kamieniu (należącym wówczas do rodu von Czettritz), działały małe kopalnie gminne nieposiadające nazwy. Wówczas kopaliny nie stanowiły regaliów władcy, prawo do ich eksploatacji należało do właściciela ziemi. Wielkość wydobycia w Białym Kamieniu w XVIII w. wynosiła 2400-3600 t węgla rocznie. Odbiorcami były gospodarstwa domowe i rzemiosło, głównie kuźnie. Wydobyty węgiel sprzedawano już na zewnątrz, m.in. do Świdnicy. W 1734 r. Biały Kamień stał się własnością Hochbergów z Książa. Po przejściu Śląska pod panowanie pruskie w 1740 r. właściciele kopalń zostali zobowiązani do ich zgłaszania do urzędu górniczego. W 1796 r. król Prus Fryderyk II Wielki nadał prawo górnicze, które nakazywało kopalniom nosić nazwy własne. Jedną z nich nazwano Fuchs i nazwa ta funkcjonowała do 1945 r.

Prawo górnicze z 1769 r. zaliczyło węgiel do regaliów władzy, wprowadziło gwarecką organizację kopalń, kopalnie podzieliło na kuksy i wprowadziło zasadę dyrekcyjną – zarządzanie kopalniami przekazano utworzonemu wówczas Królewskiemu Urzędowi Górniczemu (Kgl. Oberbergamt). Wydano też przywileje dla górników: zwolnienie od poddaństwa i obowiązku służby wojskowej, możliwość swobodnego przemieszczania. Górnicy zostali oddzieleni od chłopów i rzemieślników jako osobna grupa.

Pod koniec XVIII w. rozpoczęto budowę utwardzonych dróg węglowych, służących transportowi węgla furmankami w celach zbytu. Sam transport kopaliny stał się intratnym zawodem. W 1844 r. uruchomiono połączenie kolejowe Wrocław-Świebodzice, zatem węgiel przywożono furmankami do Świebodzic a dalej koleją. Linię tą przedłużono w 1853 r. do Wałbrzycha, co przyczyniło się do dalszego wzrostu produkcji.

W poł. XIX w. rozpoczęły się procesy konsolidacji małych kopalń w większe przedsiębiorstwa. Gwarectwo Fuchs przejęło małe kopalnie w Białym Kamieniu, łącząc je w jedno przedsiębiorstwo. Nastąpiła dalsza koncentracja produkcji, a także likwidacja i porzucanie mniejszych szybów.

W 1865 r. wydano w Prusach ustawę o państwowym nadzorze nad górnictwem sprawowanym przez władze górnicze. Wprowadziła zasadę inspekcyjną: znosiła bezpośredni nadzór państwa nad kopalniami, wprowadzając nadzór pośredni. Przekazywała zarządzanie właścicielom, poprzez odpowiednich specjalistów. Roboty górnicze musiały być prowadzone według planu ustalonego przez kopalnię, ale zatwierdzonego przez urząd górniczy.

W 1865 r. zaczęto drążyć szyb Julius, wzniesiono nad nim murowaną wieżę szybową typu Malakow. W 1869 r. rozpoczęto prace nad szybem Ida, zlokalizowanym 55 m na pd.-zach. od Juliusa i nadano mu analogiczny wystrój architektoniczny. W 1887 r. wydrążono szyb Dampf, służący do prowadzenia rurociągów z parą z kotłowni do umieszczonych pod ziemią silników. Pełnił też rolę szybu materiałowego do transportu drewna kopalnianego. Ponadto gwarectwo w 1896 r. zgłębiło szyb Bismarck (po 1945 r. Wanda), obecnie nie istniejący.

Razem z kopalnią działała koksownia, powstała na przeł. XIX/XX w. Pierwotnie mała, z rzędem pieców koksowniczych typu Otto, wieżą węglową i budynkiem wzbogacania koksu. Na terenie zakładu mieściła się także stacja przepływu, kontroli, wzbogacania i magazynowania gazu. W 1907 r. wybudowano nową koksownię, posiadającą 60 pieców koksowniczych systemu Koppers. Wypał koksu wiązał się z wytwarzaniem produktów węglopochodnych: benzolu, smoły, siarczanu amonowego. Pracę koksowni Biały Kamień wstrzymano w 1989 r.

Na pocz. XX w zelektryfikowano kopalnię.

W 1893 r. nad szybem Julius wstawiono stalową zastrzałową wieżę wyciągową. Do jej obsługi wprowadzono nowe parowe maszyny wyciągowe, które w 1911 r. zastąpiono elektrycznymi. Analogicznie wieżę kratownicową nad szybem Ida postawiono w 1903 r.

Rozwój kopalni wpłynął na zmianę charakteru wsi Biały Kamień, która w ciągu XIX w. przekształciła się w osadę robotniczą, a liczba mieszkańców zwiększyła się z 620 do 8800 osób.

Pod koniec XIX w. kopalnia zrzeszona była w gwarectwie Fuchs-Weisstein, od 1902 r. działała jako Consolidierte Fuchsgrube, w latach 20. XX w. znalazła się w koncernie NIBAG (Niederschlesische Bergbau A.G.).

Opis

Kopalni Julia znajduje się w wałbrzyskiej dzielnicy Biały Kamień, przy ul. Piotra Wysockiego 29. Przez lata swej działalności zmieniała nazwy: Fuchsgrube, Biały Kamień, KWK Julia, KWK Thorez, KWK Julia.

Kopalnia, wielokrotnie powiększana o nowe pola górnicze i rozbudowywana o naziemną infrastrukturę, urosła do rozmiarów wielkiego kombinatu. Obecnie zespół kopalni tworzy kompleks obiektów z różnych faz rozbudowy zakładu. Do najstarszych należą murowane wieże wyciągowe z 2. poł. XIX w (Julia i Sobótka), rozbudowane o stalowe wieże zastrzałowe (Julia w 1893 r., Sobótka w 1903 r.). W maszynowniach zachowały się kompletne elektryczne maszyny wyciągowe wraz z przetwornicami prądu, które w 1911 r. zastąpiły maszyny wyciągowe o napędzie parowym.

Kopalnia posiadała szereg peryferyjnych szybów i sztolni, zarówno wydobywczych, jak i wentylacyjnych. Ponadto z szybu Sobótka istnieje połączenie z Lisią Sztolnią. Sztolnia ta, wydrążona w latach 1791-1794 (starsza od zabrzańskiej Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej) i użytkowana do 1854 r., była wodną drogą transportu węgla. Z basenu przeładunkowego węgiel ładowano na furmanki. Znaczenie sztolni spadło wraz z rozwojem kolei. Dziś dostępna jest wejściem na ul. Reja lub szybem Sobótka, jednak niekontrolowane wyrzuty CO² wykluczają ruch turystyczny.

We wrześniu 1996 r. Julia przestała prowadzić wydobycie węgla. Na bazie jej zabudowań utworzono Muzeum Przemysłu i Techniki.

W latach 2009-2014 przeprowadzono w niej prace remontowo-konserwatorskie, które objęły zespół składający się z kilkunastu obiektów. Z prac tych zostały wyłączone 3 obiekty w pd.-wsch. części kopalni: sortownia, waga kolejowa oraz budynek płuczki i flotacji. Ze względu na brak możliwości zachowania dotychczasowej funkcji, obiekt dostosowano do współczesnych potrzeb użytkowych: część założenia odrestaurowano, nadając mu formę ekspozycji muzealnej, pozostałym obiektom, przy zachowaniu zewnętrznej formy i uczytelnieniu wybranych elementów wnętrza (więźba, stalowe podciągi, zasypniki), nadano całkowicie nową funkcję. 

Stara Kopalnia jest otwarta codziennie do zwiedzania w godz.10.00-18.00 (ostatnie wejście o godz. 16:00)

Park Wielokulturowy Stara Kopalnia

ul. Piotra Wysockiego 29

58-304 Wałbrzych

www.starakopalnia.pl

Oprac. Krzysztof Czartoryski, OT NID we Wrocławiu, 12.10.2017 r.

Bibliografia

  • J. Jaros, Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice 1984;
  • E. Piątek, Historia kopalni węgla kamiennego „Julia” [Fuchs, Biały Kamień, Thorez], Rocznik PTHT VI (2006), 2007, s. 29-74.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kopalnia
  • Chronologia: 1865 - 1996
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Piotra Wysockiego 29, Wałbrzych
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. Wałbrzych, gmina Wałbrzych
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy