We wsi bardzo licznie zachowała się tradycyjna zabudowa drewniana (z końca XIX i 1. poł. XX w.) ze znaczą liczbą bogato zdobionych domów, których elementem charakterystycznym są pięknie dekorowane, malowane jaskrawymi kolorami okiennice, wiatrownice, narożniki, a także elewacje i szczyty. Ornamentyka ta jest niespotykana w innych regionach Polski i nawiązuje do zdobnictwa stosowanego w rosyjskim budownictwie ludowym. W centrum wsi po pn. stronie drogi usytuowana jest drewniana cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła z lat 1864-1866 stanowiąca dominantę architektoniczną wsi. Wieś jest jedną z atrakcji turystycznych szlaku Krainy otwartych okiennic.

Historia

Wieś Trześcianka powstała w XVI w. w trakcie wielkiej reformy gospodarczej i osadniczej zwanej pomiarą włóczną. Pomiara była rewolucyjna pod względem zmiany stosunków gospodarczo-społecznych i zadecydowała o wyglądzie krajobrazu kulturowego na następne kilkaset lat. Zlikwidowała pierwotne osadnictwo rozproszone i utworzyła regularne wsie ulicówki otoczone blokiem o niwowym układzie gruntów. Powstające podczas pomiary ulicówki ze względu na swój niezwykle zwarty i regularny układ zabudowy często określa się mianem wsi szeregowej: ulica w szeregówce biegła w linii prostej, zagrody miały nie tylko ten sam kształt, ale i tę samą wielkość oraz zbliżony, a nawet analogiczny, układ budynków. Charakterystyczną cechą ich wyglądu było usytuowanie chałup szczytem w kierunku do głównej drogi przechodzącej przez wieś. Budynki mieszkalne wznoszono na przylegających do siebie wąskich działkach. Niewielka ich szerokość niejako wymuszała sytuowanie poszczególnych budynków wzdłuż działki siedliskowej; zazwyczaj tuż za domem wznoszono zabudowania gospodarcze związane z hodowlą, a więc chlewy, stajnie i obory. Z kolei za tymi budynkami urządzano ogródki warzywne i sady. Za ogrodem budowano w poprzek siedliska stodołę, za którą biegła droga zagumienna. We wsi szeregówce zagrody mogły być lokalizowane po jednej lub po obu stronach drogi. Regularnej zabudowie odpowiadał regularny układ gruntów. Wyłamanie się z tego sprzężonego systemu w XVI-XVIII wieku było niemożliwe, a i później także bardzo trudne. Trwałość układu zabezpieczał tzw. przymus polowy związany z trójpolówką. Polegał on na corocznym zmianowaniu upraw w poszczególnych polach, przez co uniemożliwiał zabudowę rozproszoną. W 2. poł. XVII w. pobudowano w środku wsi cerkiew unicką, zaś w latach 60. XIX w. obecną świątynię.

Opis

Wieś położona równoleżnikowo, wzdłuż drogi woj. nr 685 wiodącej z Narwi do Zabłudowa z zagrodami po obu jej stronach. Od pn. i pd. zagrody obiegają drogi zagumienne. Zagrody mają kształt wąskiego, wydłużonego prostokąta położonego miedzy główną drogą biegnącą przez środek wsi a drogą zagumienną. Większość domów ustawiona szczytem do drogi, z bogato zdobionymi okiennicami, szczytami, wiatrownicami i węgłami. Budynki gospodarcze usytułowane w głębi wąskiej działki siedliskowej. W środku wsi, w pn. części zabudowy cmentarz przycerkiewny, otoczony murem ogrodzeniowym z bramami, na którym drewniana cerkiew wzniesiona w latach 1864-1866, konstrukcji zrębowej, na palnie prostokąta z wieżą-dzwonnicą na planie kwadratu, oszalowana.

Zabytek dostępny.

Oprac. Grzegorz Ryżewski OT NID w Białymstoku, 24-10-2014 r.