Historia

Początki Truskolasów sięgają XV w., kiedy to jako wieś królewska zarządzana była przez starostę krzepickiego. Pierwszy kościół w Truskolasach wzmiankowany był źródłowo w 1470 roku. W 1626 roku biskup krakowski Marcin Szyszkowski erygował parafię w Truskolaskach, czyniąc z niej filię kościoła w Kłobucku, podlegającą konwentowi kanoników regularnych laterańskich. Obecny drewniany kościół pw. św. Mikołaja wybudowano w 1737 roku staraniem proboszcza Tadeusza Gołębiewskiego z fundacji Józefa Winnera, dzierżawcy starostwa krzepickiego. W 1746 roku nastąpiło poświęcenie kościoła i konsekracja ołtarzy przez biskupa Michała Kunickiego, sufragana krakowskiego, o czym świadczy inskrypcja na jednej ze ścian kościoła. W 1810 roku po likwidacji zakonu w Kłobucku, dekretem arcybiskupa gnieźnieńskiego Ignacego Raczyńskiego w Truskolasach ustanowiono parafię. Osiemnastowieczny kościół pierwotnie o dwuwieżowej bryle, w XIX w. ulegał stopniowym przekształceniom. Podczas remontu kościoła w 1835 roku wymieniono dach obniżając jego poziom wraz z wysokością wież. W trakcie wichury w 1877 roku jedna z wież została silnie uszkodzona, wskutek czego obie wieże ostatecznie rozebrano, a w ich miejscu wzniesiono kruchtę. Kolejne zmiany w bryle kościoła były rezultatem prac remontowych trwających w latach 1871-1881. W ich wyniku do nawy dobudowano kruchtę za zakrystią, ponadto gontowe szalowanie ścian zewnętrznych zastąpiono szalowaniem deskowym oraz wymieniono stolarkę okienną. Poza tym, w otoczeniu kościoła od strony frontowej, wzniesiono nowe schody. W latach 1903-1909 Wacław Skomerski wykonał polichromie kaplic bocznych św. Józefa i Matki Bożej Szkaplerznej oraz ścian prezbiterium. W 1914 roku powstała polichromia zdobiąca sklepienie prezbiterium autorstwa Stanisława Ligonia. W 1906 roku w świątyni zainstalowano szesnastogłosowe organy wykonane w firmie Biernacki. W 1902 roku, w otoczeniu kościoła wybudowano nową plebanię, a 1914 roku organistówkę. W 1925 roku wykonano nowe ogrodzenie kościoła. Obiekt był wielokrotnie remontowany w okresie powojennym. Na przełomie lat 40. i 50. XX w. wymieniono gontowe poszycie dachu. W czasie prac remontowych w latach 1987-1995 wymieniono poszycie dachu z gontu na blachę ocynkowaną oraz wykonano betonowe fundamenty. W latach 2006-2007 kościół został poddany kompleksowym pracom remontowym i restauratorskim. Prace polegały m.in. na przywróceniu pierwotnego gontowego pokrycia ścian zewnętrznych oraz poszycia dachu wraz z remontem sygnaturki. W trakcie prac wykonano m.in. remont fundamentów, wymieniono zdegradowane podwaliny oraz elementy więźby dachowej, wzmocniono sklepienia oraz wykonano nową instalacje elektryczną i odgromową. W kolejnych latach pracom konserwatorskim i restauratorskim poddano polichromie ścian i sklepień prezbiterium i nawie, a także elementy wyposażenia wnętrza m.in. ołtarz główny i boczne, którym przywrócono oryginalną kolorystykę. Obecnie prace konserwatorsko-restauratorskie kontynuowane są w kaplicach św. Józefa i Matki Boskiej Szkaplerznej. W 2009 roku kościół św. Mikołaja w Truskolasach został laureatem konkursu Zabytek Zadbany organizowanego przez Generalnego Konserwatora Zabytków.

Opis

Kościół jest usytuowany w centrum wsi, na wysokim wzniesieniu opadającym w kierunku południowym. Teren kościoła (dawny cmentarz przykościelny) obsadzony wysoką zielenią, wydziela kamienne ogrodzenie z bramkami. Jest to obiekt wzniesiony w konstrukcji zrębowej z drewna modrzewiowego, pierwotnie na kamiennym fundamencie, a obecnie na współczesnym betonowym podmurowaniu. Założony jest na planie krzyża, z węższym trójbocznie zamkniętym prezbiterium skierowanym ku północnemu wschodowi oraz jednoprzęsłową nawą. W trójbocznie zamkniętych ramionach transeptu mieszczą się kaplice boczne. Plan uzupełniają kruchta przylegająca do korpusu głównego od południowego zachodu oraz zakrystia przylegająca od północnego zachodu do prezbiterium, za którą usytuowana jest niewielka kruchta. Nawę nakrywa dach dwuspadowy. W kalenicy dachu umieszczona jest czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę, zwieńczona namiotowym daszkiem zwieńczonym kulą i żelaznym krzyżem. Prezbiterium i kaplice nakrywają niższe dachy siodłowe, zakończone trójbocznie. Dach nad prezbiterium od północnej strony przechodzi na zakrystię. Kruchta od strony południowo-zachodniej nakryta jest dachem dwuspadowym. Poszczególne ściany oraz dachy poszyte są gontem. Wnętrze nawy oraz prezbiterium przykrywa pozorne sklepienie kolebkowe, wsparte na słupach. Ozdobnie opracowane słupy dzielą przestrzeń nawy na pozorne nawy boczne i główną, a w prezbiterium obejście. Węższe, boczne części nawy nakrywają płaskie stropy. Pozorne sklepienia kolebkowe występują także w kaplicach i zakrystii. W pozostałych pomieszczeniach zastosowano stropy płaskie. Nawę od prezbiterium oddziela łuk tęczowy o zróżnicowanym wykroju, z dwiema belkami tęczowymi i dekoracją w formie kroksztynów. Na górnej profilowanej belce ustawiona jest grupa Ukrzyżowania z Matką Boską, św. Janem i św. Marią Magdaleną. Przestrzeń kaplic od nawy wydzielają drewniane kurtyny z desek. W południowej części nawy mieści się chór muzyczny wsparty na filarach o przekroju kolistym. Ściany i sklepienie prezbiterium oraz dwóch kaplic dekorowane są polichromią z początku XX w. Ściany nawy i ścianę tęczową pokrywa monochromatyczna, błękitno-szara malatura, będąca rekonstrukcją najstarszej warstwy malarskiej z 1835 roku. Ponadto, na ścianach nawy uczytelnione zostały malowane zacheuszki datowane na XVIII wiek. We wnętrzu zachowane jest także bogate wyposażenie, w przeważającej części barokowe, późnobarokowe i rokokowe, na które składają się ambona, chrzcielnica w formie rogu obfitości oraz siedem drewnianych ołtarzy, w tym główny z cudownym obrazem Matki Bożej Truskolaskiej z 1691 roku.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 05.2025 r.

Bibliografia: 

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Kościół, oprac. Pyrkosz L., Tomala M., grudzień 1992, Archiwum NID w Warszawie
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t.6 woj. katowickie, z. 7 pow. kłobucki, red. Rejduch-Samkowa I., Samek j., współtwórca: Małkowska-Holcerowa T., Mańkowska-Jurczakowa J., Warszawa 1963
• Jelonek T., Truskolasy. Dzieje wsi, jej tradycji i oraz zabytki kościoła parafialnego pw. św. Mikołaja, Wręczyca Wielka 2013
• Pilecka L., Roszak B., Wrzesiński s., Truskolasy dawniej i dziś, Truskolasy 2008
• Sypek A., Kościół pw. św. Mikołaja w Truskolasach. Prace konserwatorskie w latach 2006-2010 [w:] Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego, T. 3: Architektura drewniana, red. G. Bożek, Katowice 2011