Historia

W XV wieku parafia funkcjonowała w pobliskiej Ostrzycy. Zmiana nastąpiła w pierwszej połowie XVI wieku, kiedy tereny te znalazły się w rękach Jana Amora Tarnowskiego (1488–1561), hetmana wielkiego koronnego. Tarnowski stworzył w powiecie krasnostawskim rozległy kompleks dóbr; na terenie Izbicy i Ostrzycy lokował miasto Nowy Tarnów, w 1544 roku nazywane Tarnogórą. Parafię w Tarnogórze erygowano 19 maja 1544 roku. W tym samym roku rozpoczęto budowę kościoła na gruntach dworskich. Pierwotna świątynia składała się z prostokątnego prezbiterium oraz nieco szerszej nawy, oddzielonych łukiem tęczowym; prezbiterium zamykała dawna wieża. Całość nakrywały dachy pobite gontem. Interesującym elementem jest stojąca tu już wcześniej wieża obronna, najpewniej pochodząca z początku XVI wieku, włączona w strukturę kościoła. W 1552 roku parafię w Ostrzycy przyłączono do Tarnogóry, a w 1640 roku król Władysław IV potwierdził fundację kościoła.

W XVII stuleciu parafia św. Zofii była już dobrze ukształtowanym ośrodkiem życia religijnego. Zachowały się protokoły jej wizytacji z 1602, 1632 i 1671 roku, a w miejscowym archiwum parafialnym jeszcze na początku XXI wieku przechowywano kopiarz dawnych dokumentów i wizytacji oraz oryginalne i kopiowane materiały z XVII i XVIII wieku. W latach 1639–1640 źródła odnotowują działające przy parafii Bractwo Różańcowe. W 1744 roku wyrok sądu asesorskiego nakazał Żydom opuszczenie Tarnogóry, korzystającej z przywileju de non tolerandis Judaeis. W latach 1774–1804 proboszczem tarnogórskim był Wawrzyniec Żłoba-Czerczycki (1735–1804), doktor praw, kanonik kolegiaty zamojskiej, profesor Akademii Zamojskiej, a następnie jej rektor, związany z centralną administracją diecezji chełmskiej. W 1765 roku przeprowadzono większy remont wnętrza. W XVIII wieku kościół pozostawał przedmiotem regularnego nadzoru biskupiego.

W XIX wieku świątynia uległa znacznemu przekształceniu. Karta ewidencyjna datuje najważniejszą przebudowę na lata 1870–1872, natomiast rejestr zabytków i Katalog Zabytków Sztuki w Polsce przyjmują lata 1871–1872. Przedłużono prezbiterium, po obu jego stronach wzniesiono piętrowe zakrystie, a od zachodu dobudowano kruchtę. W 1872 roku rozbudowaną świątynię konsekrował biskup lubelski Walenty Baranowski (1805–1879). Kolejna przebudowa nastąpiła w 1908 roku, kiedy od południa dobudowano kruchtę i przedsionek oraz wykonano nowe posadzki. W 1931 roku odnowiono polichromię. 

W czasie okupacji niemieckiej kościół był przez niemal rok (przełom 1942–1943) wyłączony z kultu. Świątynię i cmentarz przykościelny wykorzystywano jako magazyn rzeczy zrabowanych ludności żydowskiej spędzonej do pobliskiej Izbicy. Po II wojnie światowej prowadzono kolejne remonty: w 1950 roku odnawiano wieżę, w 1968 roku dach i więźbę, w 1970 roku rekonstruowano witraże, w 1979 roku przeprowadzono gruntowny remont wnętrza, a w 1989 roku wykonano odwodnienie wokół świątyni. W ostatnich dekadach konserwowano także zabytkowe wyposażenie; m.in. w 2008 roku ambonę, w 2009 roku elementy XVIII-wiecznego ołtarza Zwiastowania NMP oraz feretron, a w 2013 roku prawy ołtarz boczny.

Z parafią Tarnogóra związana jest osoba Antoniego Norberta Patka (1812–1877), współtwórcy firmy Patek Philippe, jednej z najsłynniejszych manufaktur zegarmistrzowskich świata. Odnaleziony w archiwach dokument potwierdził, że Patek urodził się 14 czerwca 1812 roku w Piaskach Szlacheckich (ojciec, Joachim Patek, był rządca dóbr Tarnogóra). Przez lata za miejsce jego urodzenia uważano Piaski Luterskie, dzisiejsze Piaski koło Lublina. 

Opis

Kościół usytuowany jest na wzniesieniu we wschodniej części Tarnogóry, w pobliżu granicy z Izbicą i zespołu pałacowo-parkowego. Otacza go dawny cmentarz zamknięty murem, w który włączone są obiekty towarzyszące, w tym brama-dzwonnica i dawna kostnica. Na zachód od kościoła plebania i zabudowania gospodarcze. Świątynia jest orientowana, murowana z cegły oraz kamienia wapiennego, otynkowana i częściowo podpiwniczona. Jej obecny, nieregularny plan stanowi rezultat kilku faz budowlanych. Centralnym elementem jest prostokątna nawa, w narożach wzmocniona szkarpami. Od wschodu przylega do niej węższe prezbiterium, zakończone dawną wieżą obronną; po jej bokach znajdują się dwukondygnacyjne zakrystie. Od zachodu dostawiona jest kruchta, od południa dodatkowy przedsionek. Drzwi główne deskowe, pełne, spągowe, z kasetonowymi płycinami i okuciami "kowalskimi". 

Najbardziej charakterystycznym elementem bryły pozostaje trójkondygnacyjna wieża, będąca reliktem wcześniejszego założenia obronnego. Jej obecność nadaje kościołowi rzadki charakter budowli, w której funkcja sakralna nawarstwiła się na wcześniejszą strukturę rezydencjonalno-obronną. Wieża zachowała otwory interpretowane jako pierwotne strzelnice i nakryta jest wysokim sześciopołaciowym dachem. Lokalna ewidencja zabytków przyjmuje, że została ona przystosowana do funkcji kościelnej w 1544 roku. Elewacje są skromne. Zachodnia, z kruchtą na osi, ma układ symetryczny. Północna jest pięcioosiowa i asymetryczna, natomiast południowa została wzbogacona przez późniejsze przybudówki. Od wschodu dominuje wieża wysunięta przed lico korpusu. Jej półkoliście zamknięte otwory mają głębokie rozglifienia. W zachodniej części nawy znajduje się chór muzyczny otwarty ku wnętrzu trzema arkadami. Zainstalowano na nim 9-głosowy instrument organowy o trakturze mechanicznej, w którym w dużej mierze wykorzystano elementy starszych organów pochodzących z XIX wieku. 

Prezbiterium od nawy oddziela łuk tęczowy. Zachowały się XIX-wieczne organy oraz zróżnicowane chronologicznie wyposażenie (srebrny, pozłacany kielich z 1636 roku, ampułkę z 1650 roku oraz kropielnicę z czarnego marmuru z herbem Szreniawa, datowaną na 2. połowę XVII wieku). Obok oryginalnej, czarnomarmurowej kropielnicy z herbem Szreniawa, w kościele znajduje się również jej wierna, ceglana i otynkowana kopia.

Dwa bogato dekorowane rokokowe ołtarze boczne z drugiej połowy XVIII wieku, przeniesiono tu pod koniec XIX wieku z kościoła Bernardynów w Radecznicy. W lewym znajduje się Zwiastowanie namalowane w 1839 r. przez Feliksa Pęczarskiego (1804/1805–1862), stanowiące kopię obrazu z kolegiaty zamojskiej. W zwieńczeniu umieszczony jest starszy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wiązany z drugą połową XVI wieku; prawy ołtarz zawiera przedstawienie Przemienienia Pańskiego. Ołtarz główny z 1937 roku jest dziełem lokalnego stolarza Kazimierza Dobrzańskiego, który konstruując go wykorzystał starsze elementy. W wyposażeniu znajdują się także: zabytkowa ambona, rzeźby oraz liczne epitafia. Prócz tablic poświęconych rodzinie Czyżewskich, na uwagę zasługują marmurowe epitafium Feliksa Piaseckiego z 1814 roku oraz klasycystyczne Ludmiły ze Stryjowa Świeżawskiej z Wydżgów, wykonane w 1829 roku. Karta ewidencyjna odnotowuje również obrazy św. Zofii z córkami, Zwiastowania i św. Mikołaja oraz XIX-wieczne rzeźby i witraże. 

Kościół pozostaje czynną świątynią parafialną rzymskokatolickiej parafii pw. św. Zofii. Zwiedzanie wnętrza najlepiej uzgodnić z parafią, zwłaszcza poza godzinami nabożeństw. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 24.09.2026 r.

Bibliografia i źródła

• Archiwum Państwowe w Zamościu, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Tarnogórze, zesp. 88/638/0, Księga urodzeń 1812, sygn. 88/638/0/1/3, akt nr 51, s. 24. 
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Kościół parafialny pw. św. Zofii w Tarnogórze, oprac. Jacek Studziński, XI 1996, PSOZ Zamość. 
• Sulerzyska T., Uniechowska F., Rowińska E., Powiat krasnostawski, red. Brykowski R., Rowińska E., Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VIII: Województwo lubelskie, z. 8, Warszawa 1964. 
• Dziedzic L., „Krąg rodzinny Norberta Antoniego Patka”, Nestor. Czasopismo Artystyczne, nr 4 (38), 2016. 
• Wac-Włodarczyk A., „Światowej sławy zegarmistrz z krasnostawskiej ziemi”, Nestor, Czasopismo Artystyczne, nr 4 (34), 2015. 
• Florkowska-Frančić H., „Polskie początki firmy Patek-Philippe”, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 30, nr 1 (1985): 131–152. 
• Czapla B., Antoni Patek. Zegarmistrz królów. Śladami życia, wyd. 2, Warszawa 2026.
• Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Izbica, 2022.