Zapoczątkowane w epoce saskiej osadnictwo żydowskie na Pradze wzmogło się po zgodzie sejmu na pobyt wyznawców judaizmu na przedmieściach Warszawy (1775). Wielki wpływ na powstanie gminy praskiej wywarła niezwykła postać Szmula Jakubowicza, zwanego Zbytkowerem, kupca i bankiera króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, posiadacza licznych nieruchomości w prawobrzeżnej Warszawie i dostawcy wojskowego, żyjącego w zgodzie z zaborcami. Ukształtowana na przełomie XVIII i XIX stulecia odrębność organizacyjna praskich Żydów zanikła ostatecznie po siedmiu dekadach.

Wyznawcy judaizmu odegrali ważną rolę w procesie industrializacji prawobrzeżnej części Warszawy, zwłaszcza po powstaniu styczniowym – w okresie po przeistoczeniu się Pragi w wielkomiejską dzielnicę. W XIX wieku stanowili ponad 40% ludności dzielnicy. Prascy Żydzi zamieszkiwali w większości w trzech rejonach, najliczniej przy dzisiejszych ulicach: Targowej, Ząbkowskiej, Jagiellońskiej i Brzeskiej. Mniejsze skupiska znajdowały się na Nowej Pradze (Stalowa, Środkowa) i na Szmulowiźnie. Większość społeczności tradycyjnie trudniła się handlem i rzemiosłem, między innymi na Bazarze Różyckiego.

Pod koniec okresu międzywojennego na warszawskiej Pradze mieszkało około 9 tysięcy Żydów, stanowiących jedną siódmą mieszkańców tej dzielnicy Warszawy. Jesienią 1940 roku ogromna większość z nich została zmuszona do przeniesienia się do wyznaczonego w lewobrzeżnej części Warszawy getta, dzieląc odtąd tragiczne losy ludności dzielnicy północnej. W przeciwieństwie do zabudowy Nalewek i ich okolic większość budynków związanych z dziejami praskich Żydów przetrwała wojnę i okres powojennego zaniedbania oraz rozbiórek. Najokazalszym budynkiem powstałym dla społeczności żydowskiej pozostaje wznoszący się przy ulicy Jagiellońskiej Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona (praprawnuka Zbytkowera), w jego pobliżu przetrwał budynek mykwy (Kłopotowskiego). W latach 50. i 60. ubiegłego stulecia zburzone zostały niestety dwie zachowane praskie synagogi — wielka, w kształcie rotundy (Jagiellońska) i nowopraska (Bródnowska).

Opis

Początki cmentarza żydowskiego na Bródnie, w rejonie dzisiejszych ulic św. Wincentego, Biruty, św. Jacka Odrowąża, Rzeszowskiej i Rogowskiej, sięgają zapewne pierwszej połowy XVIII wieku — najstarsze nagrobki na cmentarzu datowano na lata 1743–1760. W 1780 roku Zbytkower wyjednał u Stanisława Augusta zgodę na utworzenie cmentarza żydowskiego, a u królewskiego brata, biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego, określenie warunków istnienia cmentarza żydowskiego. Rok 1780 uważa się za datę formalnego usankcjonowania przez władzę świecką i duchowną wcześniejszej egzystencji cmentarza. Po kilku latach Zbytkower, po uporządkowaniu terenu cmentarza, oddał go w użytkowanie gminie żydowskiej. W 1785 roku powstało praskie bractwo Chewra Kadisza. W dniach szturmu Pragi w listopadzie 1794 roku cmentarz bardzo ucierpiał podczas walk wojsk rosyjskich z żołnierzami pułku żydowskiego pod dowództwem Berka Joselewicza. Począwszy od założenia w 1806 roku kolejnej nekropolii żydowskiej w Warszawie, przy ulicy Okopowej, na Bródnie chowano przede wszystkim osoby niezamożne i wyznawców judaizmu mieszkających na Pradze.

Problem bezpieczeństwa i utrzymania porządku na cmentarzu stał się widoczny już w drugiej połowie XIX wieku. Wiązało się to z dużą liczbą darmowych pochówków oraz brakiem funduszy na prace remontowe. Sytuacja uległa przejściowej poprawie po przejęciu zarządu nekropolii przez Wydział Cmentarny gminy warszawskiej (1874). Podczas pierwszej wojny światowej cmentarz uległ znacznemu zniszczeniu. W okresie międzywojennym, pomimo licznych wysiłków ze strony gminy, stan terenu cmentarza nadal pozostawiał wiele do życzenia.

Podczas drugiej wojny światowej cmentarz uległ poważnemu zniszczeniu. W 1941 roku niemieckie władze okupacyjne zamknęły nekropolię. Rozebrano ogrodzenie, wiele macew natomiast wykorzystano do wykładania jezdni w obozach wojskowych w pobliżu Warszawy oraz do budowy bunkrów. W grudniu 1947 roku na cmentarzu praskim odbył się uroczysty pogrzeb szczątków ofiar Zagłady ekshumowanych z różnych części Warszawy i był to zarazem ostatni pochówek w historii cmentarza. W kolejnych dekadach nekropolia uległa kompletnej dewastacji, wyrwane macewy spiętrzono na wielkich stosach, zniszczono między innymi okazały grobowiec Zbytkowera. Uchwałą władz administracyjnych Warszawy w 1960 roku cmentarz ten uznano za zamknięty. Plan zagospodarowania przestrzennego przewidywał założenie na jego zalesionym obszarze parku.

Dopiero po powstaniu w 1983 roku Fundacji im. Rodziny Nissenbaumów (która przejęła zarząd w imieniu Skarbu Państwa) teren cmentarza uporządkowano i ogrodzono wysokim parkanem. Od ulicy św. Wincentego wybudowana została główna brama wsparta na dwóch pylonach pokrytych płaskorzeźbami dłuta Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszek i Leszka Waszkiewicza przedstawiającymi między innymi postać Szmula Zbytkowera. Pod postaciami znajdują się napisy w językach hebrajskim i polskim. Ponad bramą „płoną” kamienne pięcioramienne świeczniki. W jednym z dwóch pawilonów stojących po bokach bramy znajduje się wystawa poświęcona historii nekropolii i żydowskim obyczajom funeralnym (Bejt Almin — Dom Wieczności). W 2009 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. W 2012 roku, na mocy ustawy o restytucji, cmentarz w granicach ogrodzenia wzniesionego w latach 80. XX wieku został przekazany Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Do 2020 roku na powierzchni wynoszącej ok. 13,5 hektara zidentyfikowano prawie 2,2 tys. macew.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.