Funkcja czasowo wyłączona. Zapraszamy wkrótce.

Zespół kościoła par. pw. św. Władysława, Szydłów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół kościoła par. pw. św. Władysława

Szydłów

photo

Założenie parafialne w Szydłowie to istotny element, wyjątkowego w skali europejskiej, średniowiecznego warownego miasta. Gotycka świątynia należy do grupy kościołów „ekspiacyjnych” ufundowanych przez Kazimierza Wielkiego, jednych z najciekawszych czternastowiecznych budowli sakralnych w Europie Środkowej. Wśród jej wyposażenia dostrzec można cenne dzieła późnogotyckiego snycerstwa i malarstwa.

Historia

Najstarszy kościół w Szydłowie był drewniany i powstał przed 1325 r., kiedy to po raz pierwszy odnotowano w źródłach funkcjonującą przy nim parafię. Wśród jego domniemanych fundatorów najczęściej badacze wskazują na Władysława Łokietka. W latach 50.-60. XIV w. Kazimierz Wielki wystawił na jego miejscu obecną świątynię, wg Jana Długosza w ekspiacji za zabójstwo wikarego katedry krakowskiej Marcina Baryczki w 1349 r. (ob. takie okoliczności fundacji są kwestionowane). W latach 1580-1604 w trakcie jednego z remontów dobudowano do niej od zachodu kruchtę, a od północy kaplicę Literacką. W 1630 r. w czasie pożaru miasta całkowitemu zniszczeniu uległy dach i sklepienie kościoła. Najpewniej tego roku rozpoczęto jego remont, połączony z rozbiórką filarów i sklepień nawowych. Prace te ukończono szybko, bo już w 1633 r. odnowioną świątynie konsekrował sufragan krakowski bp Tomasz Oborski. Ponownie została uszkodzona w 1655 r. tym razem przez wojska szwedzkie. Konieczne naprawy wykonano dość szybko, skoro już w 1664 r. konsekrowano znajdujące się w niej ołtarze. W 1693 r. była ponownie odrestaurowana po pożarze. W 1724 r. zaadaptowano na dzwonnicę sąsiadujący z kościołem element umocnień miasta, wówczas dodano do niego piętro i wieżę schodową. Najpewniej w końcu XVIII w. wraz z plebanią zbudowano główną bramę kościelną. W XIX w. budowle tego zespołu były kilka razy remontowane (1836, 1868). W 1872 r. dobudowano do świątyni kruchtę południową. Trudnym okresem w ich dziejach była druga połowa 1944 r., ponieważ wówczas w skutek działań wojennych zostały poważnie uszkodzone lub zniszczone (dom wikariuszy, plebania). Sam kościół stracił wtedy w wyniku pożaru dachy, całe wyposażenie, a jego mury zostały nadwątlone. Wobec takiego stanu kierujący jego odbudową Jerzy Żukowski postanowił rozebrać wtórne dobudówki (kruchty zach. i pd.) i przywrócić go do domniemanego stanu pierwotnego (zrekonstruowano układ pseudodwunawowy i sklepienia), w czym pomogły odkrycia pozostałości filarów sklepiennych. Wspomniane prace wykonano w latach 1945-58. Około 1957 r. sprowadzono do świątyni ze Zwanowic późnogotycki tryptyk, a w latach 1958-60 odbudowano dzwonnicę. W latach 2009-12 przy kościele wykonano gruntowne prace restauratorskie, dzięki nim wyeksponowano oryginalne wątki murów, kamieniarkę (portal pd. i detal architektoniczny w zakrystii) i naprawiono dach kościoła. Wówczas również przeprowadzono konserwację części wyposażenia, m.in.: ołtarz boczny z pocz. XVII w. (wraz z późnogotyckimi rzeźbami) i obraz Zwiastowanie z lat 1600-20.

Opis

Zespół kościoła par. pw. św. Władysława położony jest na wzniesieniu, we wsch.-pd. części miasta lokacyjnego. Jego elementy gotycka świątynia, barokowa dzwonnica (o średniowiecznych zrębach), d. cmentarz i brama z k. XVIII w. zajmują wnętrze trapezoidalnej działki, obwiedzionej murem, w tym fragmentem obwarowań miejskich.

Orientowany, pseudodwunawowy kościół stoi pośrodku dawnego cmentarza. Składa się z dwufilarowego, halowego, prostokątnego korpusu, węższego i niższego od niego dwuprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie. Do prezbiterium od pn. przylega prostokątna, niska zakrystia, zamknięta wielobocznie z wieżą schodową od zachodu. Od pn. do nawy przylega, niższa od niej, prostokątna kaplica Literacka. Świątynię wymurowano z cegły w wątku polskim i kamienia, częściowo wytynkowano (kaplica i zakrystia) oraz opięto przyporami. Nakrywają ją dachy: dwuspadowy (nad nawą z wieżową sygnaturką), czterospadowy (nad prezbiterium) i pulpitowy (nad zakrystią i kaplicą). Wśród elewacji kościoła wyróżniają się ceglane ściany korpus i prezbiterium, rozczłonkowane poziomymi gzymsami i ostrołukowymi oknami w kamiennych oprawach. Fasada budowli jest dwuczęściowa, trójosiowa o trójkątnym szczycie z blendami. Wejścia główne i boczne akcentowane są gotyckimi, ostrołukowymi i bogato profilowanymi portalami (rekonstruowane, w pd. kapitele z dekoracją roślinną). Wnętrze świątyni nakrywają sklepienia: trójpodporowe (w nawie na dwóch filarach, zrekonstruowane w latach 1957), krzyżowo-żebrowe (oryginalne w zakrystii z płaskorzeźbionymi wspornikami i zwornikami), kolebkowe z lunetami (w prezbiterium), beczkowe (w kaplicy). Wejście z prezbiterium do zakrystii akcentuje portal z 1630 r. (wyk. warsztat pińczowski). Wśród wyposażenia kościoła godnymi uwagi są m.in.: gotycki tryptyk NMP i śś. Piotra i Pawła z 1518 r. (warsztat śląski), manierystyczny ołtarz z lat 1600-20, w nim późnogotyckie rzeźby Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Jan Chrzciciela z 1 ćw. XVI w., obraz Zwiastowanie z lat 20. XVII w. (warsztat krakowski?, d. w ołtarzu gł. kolegiaty skalbmierskiej), Grupa Ukrzyżowania w tęczy z ok. 1630 r. (?), epitafium „marmurowe” ks. Józefa Ptaszyńskiego z 1809 r. (warsztat z Dębnika?).

Dzwonnica znajduje się w linii murów miejskich, na pd.-wsch. od kościoła. Kwadratowa w rzucie budowla, z okrągłą wieżą schodową od pn. i skarpą od zach., ma dwie kondygnacje, z których górna jest wieloboczna o ściętych narożach. Wymurowano ją z kamienia i cegły, wytynkowano i nakryto dachem namiotowym. Elewacje budynku są skromne.

Dawny cmentarz kościelny otoczony jest murem, w którego pd.-zach. narożniku znajduje się dwuprzelotowa brama o trójkątnym szczycie. Wymurowana została z kamienia i wytynkowana. Elewację frontową ma podzieloną toskańskimi pilastrami.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 10-02-2015 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne. Zespół kościoła parafialnego rzym.-kat. p.w. św. Władysława w Szydłów, kościół parafialny rzym.-kat. p.w. św. Wacława i dzwonnica. oprac. Z. M. Łabędzki, Kielce 1994, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Obraz-Zwiastowanie. Kościół parafialny p.w. św. Władysława: ściana tęczowa, od pd., oprac. Z. Wojtasik, 1995, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-86
  • Crossley P., Gothic Architecture in the Reign of Casimir the Great. Church Architecture in Lesser Poland 1320-1380, Kraków 1985.
  • Frazik J. T.. Zagadnienie sklepień o przęsłach trójpodporowych w architekturze średniowiecznej, „Folia Historiae Artium” 1967, t. IV, s. 5-95
  • Gadomski J., Znaki kamieniarskie w Polsce od roku 1100 do połowy XIII wieku, „Folia Historiae Artium” 1966, t. III, s. 23-67.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 1: Powiat buski, oprac. K. Kutrzebianka, Warszawa 1957.
  • Kracik J., Konsekracje kościołów i ołtarzy w diecezji krakowskiej w XVII i XVIII wieku, ,,Nasza Przeszłość” 1984, t. 61, s. 111-147.
  • Myśliński K., Święta Maria Magdalena, [w:] Ornamenta Ecclesiae. Sztuka Sakralna diecezji kieleckiej. Katalog Wystawy, red. K. Myśliński, Kielce 2000, s. 65.
  • Piwowarczyk R., Pytowska K., Parafia Szydłów w latach 1945-2011, [w:] Szydłów przez stulecia. Monografia gminy w Szydłowie, red. C. Jastrzębowski, Szydłów 2011, s. 165-190.
  • Walczak M., Rzeźba architektoniczna w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego, Kraków 2006.
  • Włodarek A., Szydłów. Kościół par. p.w. św. Władysława, [w:] Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2: Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w stopnickiem, Marjówce 1929.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII wieku. Materiały do struktury organizacyjnej, Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Ziomecka A., Śląskie retabula szafowe w drugiej połowie XV i na początku XVI wieku, „Roczniki Sztuki Śląskiej", t. X, Wrocław 1976, s. 7-146.
  • Żukowski J., Fara w Szydłowie, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury” 1948, nr 1, s. 23-39.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: l. 50-60. XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Staszowska 13, Szydłów
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. staszowski, gmina Szydłów
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy