Zabytek jest dziełem wybitnych warszawskich artystów, tworzących w nurcie klasycyzującego, uspokojonego baroku, lansowanego pod kon. XVII w. przez Tylmana z Gameren. Wartość zespołu podnosi bogaty wystrój oraz późnobarokowe i rokokowe wyposażenie kościoła, m.in. ołtarze, chrzcielnica i prospekt organowy.

Historia

Zespół klasztorny Pijarów ufundował w 1696 r. Stanisław Antoni Szczuka, podkanclerzy litewski, który w latach 80. XVII w. założył miasto Szczuczyn. Współfundatorem klasztoru był król Jan III Sobieski. Pijarzy mieli prowadzić szkołę kształcącą za darmo młodzież szlachecką. Projekt zespołu klasztornego wykonał warszawski architekt Józef Piola, a kierownikiem budowy został Józef II Fontana. W latach 1697-1700 wystawiono klasztor, następnie kościół pw. Imienia NMP (1701-1711), konsekrowany w 1743 r. i kolegium (po 1708), które stanęło na miejscu drewnianego kościoła z 1695 roku. W 1708 r. kościół został ozdobiony sztukateriami przypisywanymi Franciszkowi Maino. W 1805 r. rząd pruski skasował klasztor Pijarów, kolegium zamieniono na krótko na wojskowy lazaret (do 1807 r.), a następnie na siedzibę świeckiej Szkoły Wydziałowej (do 1836 r.). Kościół przyporządkowano jako filię parafii w Wąsoszu, a klasztor przekształcono na mieszkania dla księży, służby kościelnej i personelu szpitala, który od 1839 r. funkcjonował w d. klasztorze. W 1864 r. w d. klasztorze zakwaterowano pułk kozaków, dla których aulę na piętrze przerobiono na cerkiew (ok. 1890 r.), ulokowano w nim również magazyn wojskowy, a w 1867 r. szkołę. W 1890 r. przy kościele erygowano samodzielną parafię. W 1900 r. wnętrze kościoła zostało pokryte polichromią en grisaille, a w 1904 r. do prezbiterium dostawiono pn. zakrystię. W 1912 r. powiększono kolegium o czteroosiową dobudówkę dostawioną do pn. ściany szczytowej. W 1977 r. d. wieża zegarowa została zaadaptowana na dzwonnicę. Obecnie w d. klasztorze mieści się plebania, a w d. kolegium zakład opiekuńczo-leczniczy.

Opis

Zespół usytuowany na wzgórzu w pd.-zach. części miasta, wzdłuż ul. Szpitalnej, u wylotu biegnącej od rynku ul. Kościelnej rozszerzającej się przed fasadą kościoła. Barokowy.

Zespół tworzą trzy zblokowane ze sobą murowane budynki, zwrócone fasadami na wsch., w kierunku rynku. Centralnym obiektem założenia jest trójnawowy, bazylikowy kościół o bezwieżowej fasadzie, złożonej z dwukondygnacyjnej części środkowej zwieńczonej trójkątnym szczytem i połączonych z nią spływami niższych części bocznych. Do kościoła przylegają z obu stron piętrowe budynki kolegium (od pn.) i klasztoru (od pd.), tworzące boczne skrzydła monumentalnej fasady zespołu. Dwie niewysokie wieże, usytuowane na osiach głównych elewacji klasztoru i kolegium równoważą dominującą nad całym założeniem fasadę kościoła. Klasztor składa się z trzech skrzydeł nakrytych dwuspadowymi dachami, otaczających wewnętrzny czworoboczny dziedziniec. Kolegium zostało założone na rzucie wydłużonego prostokąta, przedłużone w 1912 r. o pn. przybudówkę. Fasady obu budynków podzielone są szerokimi lizenami włączonymi w koronujące elewacje belkowanie.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Kościół otwierany w czasie nabożeństw, d. kolegium w godzinach pracy instytucji.

Oprac. Aneta Kułak, OT NID w Białymstoku, 05-12-2015 r.