Historia

Cmentarz Centralny w Szczecinie, osiągnąwszy współcześnie powierzchnię 172,3 ha, jest największą nekropolią w Polsce i czwartą pod względem wielkości w Europie. Od momentu przejęcia obiektu przez polską administrację w 1945 roku, miejsce to stało się przestrzenią spoczynku dla ponad 177 tysięcy zmarłych. Historia tego unikatowego w skali kontynentu założenia parkowo-cmentarnego liczy już ponad wiek.

Decyzję o założeniu nowej, wielkiej nekropolii podjęły władze miejskie Szczecina 7 listopada 1899 roku. Do właściwych prac budowlanych i ziemnych przystąpiono w lutym 1900 roku, a pierwsze pochówki odbyły się 6 grudnia 1901 roku. Głównym autorem projektu cmentarza, jak i wzniesionych na jego terenie budowli, był wybitny architekt Wilhelm Meyer-Schwartau, który w latach 1891–1921 piastował stanowisko miejskiego radcy budowlanego (głównego architekta miasta). Współtwórcą niezwykłej kompozycji zieleni oraz pierwszym dyrektorem cmentarza (w latach 1900–1928) był natomiast doświadczony ogrodnik Georg Hannig.W pierwszym etapie realizacji powstała wschodnia część nekropolii wraz z neoromańskimi budowlami: bramą główną oraz kaplicą. Zostały one zaprojektowane przez Meyera-Schwartau, a zrealizowano je przy ścisłej współpracy z architektem Boldtem oraz miejskim asystentem budowlanym Deichtelelem. W latach 1901–1902 wzniesiono skrzydło wschodnie oraz halę bramną z wysokim, krytym łupkiem dachem, który zwieńczono charakterystyczną kopułą z krzyżem. W 1903 roku dobudowano skrzydło zachodnie. Równolegle, w latach 1900–1902, wzniesiono kaplicę oraz położoną bezpośrednio za nią kostnicę. Obie te budowle połączono podziemnym gankiem, a nowoczesny, hydrauliczny podnośnik umożliwiał bezwysiłkowy transport zwłok z kostnicy wprost przed ołtarz kaplicy.

Ważnym impulsem dla estetyki cmentarza była zorganizowana w Szczecinie w 1911 roku wystawa sztuki cmentarnej. Stała się ona inspiracją do stworzenia nowego regulaminu cmentarza, który wszedł w życie w 1912 roku (i został zmodyfikowany w 1919 roku). Akt ten ściśle regulował kwestie kształtowania kwater oraz formy mogił i nagrobków. Przewidywał on również możliwość pochówków całopalnych. Z myślą o nich urządzono za kaplicą tak zwany gaj urnowy. Projekt tego gaju, autorstwa Georga Hanniga, zyskał międzynarodowe uznanie i był prezentowany już w 1910 roku na światowej wystawie sztuki cmentarnej w Brukseli. Choć początkowo kremacji dokonywano poza Szczecinem, w latach 1924–1925 pomiędzy kaplicę a kostnicę wbudowano nowoczesne krematorium.

Po I wojnie światowej cmentarz powiększono w kierunku zachodnim. Według projektu duetu Georga Hanniga i Luise Lotte Hoyer powstała najpierw wąska część środkowa (wzdłuż alei Widokowej), a następnie część zachodnia, w której aleje wytyczono prostopadle do głównej osi. W tym okresie na cmentarzu pojawiły się nowe formy architektoniczne. Przy alei Leszczynowej wzniesiono w latach 1928–1930 modernistyczną, kubiczną kaplicę o klinkierowych elewacjach (obiekt ten dziś już nie istnieje). Z kolei przy alei Lipowej, według projektu architekta Gregora Rosenbauera i rzeźbiarza Kurta Schwerdtfegera, zbudowano klinkierową, rzeźbiarsko opracowaną ścianę, pełniącą równocześnie funkcję fontanny. W nowszych częściach nekropolii wytyczono geometryczne, prostokątne kwatery, które celowo skontrastowano z malowniczymi, naturalnymi dolinkami dwóch lokalnych strumieni – zwanych Cichą i Jasną Wodą. Pod koniec lat dwudziestych powierzchnia nekropolii wynosiła już 153 ha.

Podczas II wojny światowej infrastruktura cmentarza poważnie ucierpiała w wyniku nalotów alianckich. Już 20 września 1941 roku, podczas amerykańskiego bombardowania, zniszczeniu uległa brama główna oraz budynek administracyjny, a wraz z nim bezpowrotnie utracono cenną kartotekę i historyczne księgi pochówków. Kolejne straty przyniósł brytyjski nalot w nocy z Wielkiego Piątku na sobotę (20–21 kwietnia) 1943 roku, kiedy to w ruinę obrócona została nowa, modernistyczna kaplica przy alei Leszczynowej.

W 1945 roku, wraz z przejęciem miasta przez Polaków, przy obecnej alei Zachodniej utworzono tak zwaną kwaterę polską (nazywaną dziś kwaterą pionierów szczecińskich), na której spoczęło 417 zmarłych. W strukturę Cmentarza Centralnego włączono również dawny cmentarz wojskowy przy ul. Karola Miarki oraz teren leżący pomiędzy obiema nekropoliami, na przedłużeniu alei Kasztanowej. Na głównej osi całego założenia utworzono cmentarz wojenny. W latach 1946–1954 spoczęło na nim ponad 3 tysiące żołnierzy i cywili radzieckich oraz 367 żołnierzy polskich, którzy polegli w walkach na Pomorzu wiosną 1945 roku.

Lata 50. i 60. XX wieku przyniosły jednak trudne zmiany estetyczne – pod nowe pochówki przejmowano sukcesywnie stare kwatery, co wiązało się z masowym usuwaniem poniemieckich nagrobków. Brama główna wciąż pozostawała w ruinie, a główna kaplica nie była użytkowana. Dopiero w latach 1958–1959 w Szczecińskim Biurze Projektów Budownictwa Przemysłowego opracowano kompleksowy projekt odbudowy bramy wraz z oboma skrzydłami. Autorami projektu hali bramnej byli inżynierowie M. Uciechowski i C. Piasecki, lewego skrzydła z kaplicą – inż. J. Zawadzki, natomiast prawego skrzydła – inżynierowie M. Uciechowski i J. Zawadzki. Prace postępowały etapami: w 1961 roku ukończono lewe (wschodnie) skrzydło bramy, wzniesione od nowa na starych fundamentach, w 1962 roku odbudowano halę bramną, a w 1963 roku sfinalizowano budowę prawego skrzydła.

W latach 60. i 70. kontynuowano przekształcenia przestrzenne. W 1962 roku wydzielono kwaterę wyznania mojżeszowego przy trzeciej bramie. W 1967 roku, zgodnie z projektem inż. Witolda Andrzejewskiego, dawną kwaterę urnową wokół okrągłego basenu zaadaptowano na kwaterę zasłużonych. W tym samym roku przebudowano radziecko-polski cmentarz wojenny (według projektu inż. Kazimierza Szulca), a na osi założenia 29 października 1967 roku odsłonięto monumentalny pomnik Braterstwa Broni autorstwa szczecińskiego rzeźbiarza Sławomira Lewińskiego. Tragiczne wydarzenia polityczne również odcisnęły swoje piętno na historii tego miejsca – w grudniu 1970 roku 13 spośród 17 ofiar robotniczego protestu spoczęło na dawnym cmentarzu wojskowym przy II bramie. W 1973 roku przeprowadzono remont stojących tam, zrujnowanych budynków dawnej kaplicy oraz domu grabarza. Po 1968 roku zagospodarowano ponownie środkową część cmentarza wzdłuż alei Widokowej według projektu Krystyny Węckowicz z Biura Projektów Budownictwa Komunalnego w Szczecinie. W 1975 roku uporządkowano zniszczoną w 1957 roku najstarszą polską kwaterę przy alei Zachodniej. W tym samym czasie w południowo-wschodnim narożniku starej części cmentarza utworzono Kwaterę Działaczy Ruchu Robotniczego, gdzie w 1978 roku stanął pomnik projektu Sławomira Lewińskiego. W drugiej połowie lat 70., ponownie według koncepcji Krystyny Węckowicz, zreorganizowano kwatery przy alei Lipowej, Leszczynowej i Zachodniej. Od lat 80. XX wieku nekropolię kilkakrotnie powiększano poza jej historyczne granice.

12 maja 1981 roku cmentarz dotknęła kolejna strata – w wyniku prawdopodobnego podpalenia spłonęła kaplica główna. Jej odbudowa trwała od 1983 do 1994 roku, a prace projektowe i wykonawstwo powierzono Pracowniom Konserwacji Zabytków. Projekt przygotowali architekci Alicja Tymczyszyn i Bolesław Łucki wraz z zespołem. Prefabrykowaną ze stalowych elementów konstrukcję więźby dachowej nad kopułą wykonano według projektu mgr. inż. Leona Bućki i mgr. inż. Wiesława Podgórskiego. Ponadto wyremontowano elewacje i wykonano nowe pokrycie dachu. Wnętrze zaaranżowano według projektu Ireny Butkiewicz, montując dwa prototypowe podnośniki hydrauliczne oraz urządzając w kostnicy nowoczesną chłodnię. W 1984 roku rozebrano ostatecznie ruinę modernistycznej kaplicy przy alei Leszczynowej, a równolegle przystąpiono do generalnego remontu cmentarza wojennego (projekt inż. Krystyny Węckowicz).

Warto podkreślić, że od lat 70. XX wieku zaczęto systematycznie zachowywać i inwentaryzować zabytkowe nagrobki. W 1978 roku powstał Komitet Pamięci o Pionierach Szczecińskiej Kultury, działający od końca 1980 roku przy Stowarzyszeniu Katolików „PAX”. Dzięki jego staraniom uratowano przed likwidacją i uporządkowano groby zasłużonych dla miasta artystów z pionierskich lat (m.in. aktorki Stanisławy Engelówny i pisarza Franciszka Gila). W 1986 roku, z inicjatywy Komisji Opieki nad Zabytkami Zarządu Wojewódzkiego PTTK w Szczecinie, odrestaurowano i opatrzono pamiątkową tabliczkę nagrobek Hugo Lemckego (zm. 1925) – pierwszego konserwatora zabytków Prowincji Pomorskiej.

Początek lat 90. był dla Cmentarza Centralnego okresem przejściowo niekorzystnych zmian, kiedy to pod bieżące pochówki zajęto wolne dotychczas tereny zielone, a kwaterę zasłużonych zaniedbano. W tym samym czasie powstało jednak wiele nowych upamiętnień i pomników. Prawdziwy przełom w ochronie dziedzictwa nekropolii nastąpił w XXI wieku. W grudniu 2003 roku zarejestrowane zostało Stowarzyszenie na rzecz Cmentarza Centralnego, które od 2004 roku regularnie organizuje kwesty na renowację zabytkowych nagrobków. W latach 2006–2007 w przestrzeni dawnego gaju urnowego urządzono nowoczesne lapidarium, którego uroczyste otwarcie odbyło się 11 maja 2007 roku. Wydarzenie to połączono z symbolicznym, powtórnym pogrzebem zasłużonego nadburmistrza Hermanna Hakena i jego żony Johanny. Od 2005 roku na cmentarzu prowadzona jest sukcesywna konserwacja zabytków. W latach 2008–2009 gruntownie wyremontowano bramę główną, w latach 2011–2012 zabytkowe ogrodzenie, a w 2012 roku zrealizowano pierwszy etap prac przy rewaloryzacji kwatery zasłużonych, polegający na renowacji okrągłego basenu z fontanną.

Opis

Cmentarz Centralny rozpościera się na zachód od centrum Szczecina, wyznaczony jednoznacznymi ramami topograficznymi. Od północy jego granicę stanowi ulica Ku Słońcu, od południa ulica Mieszka I, od wschodu linia kolejowa, natomiast od zachodu nekropolię zamyka osiedle zabudowy jednorodzinnej na Gumieńcach. Całe to monumentalne założenie zostało rozplanowane wzdłuż głównej osi kompozycyjnej, która przebiega na kierunku wschód-zachód, biorąc swój początek przy kaplicy cmentarnej. W strukturze przestrzennej obiektu wyraźnie odzwierciedlają się dwa odmienne etapy jego rozwoju historycznego. Starsza, wschodnia część cmentarza, uformowana na początku XX wieku, wyróżnia się romantycznym, swobodnym układem alejek biegnących malowniczymi zakolami po obu stronach osi głównej. Z kolei nowsza strefa, obejmująca wąską część środkową rozplanowaną po obu stronach alei Widokowej oraz część południowo-zachodnią założoną po 1918 roku, wprowadza rygorystyczny, geometryczny układ szachownicowy. Tutaj równe, prostokątne kwatery celowo skontrastowano z naturalnym krajobrazem nadrzecznych dolinek dwóch lokalnych strumieni, zwanych Cichą i Jasną Wodą.

W obrębie swojej historycznej, starej części cmentarz ogrodzony jest ozdobnym metalowym parkanem posadowionym na ceglanej podmurówce. Reprezentacyjna, główna brama wejściowa prowadzi na teren nekropolii od ulicy Ku Słońcu. Od tego punktu w stronę kaplicy wiedzie łagodnym łukiem reprezentacyjna aleja platanów klonolistnych, stanowiąca integralny fragment alei Okólnej, której dalsze odcinki obsadzono dębami czerwonymi, lipami holenderskimi oraz innymi cennymi gatunkami drzew. Poruszając się siecią ścieżek po południowo-wschodniej stronie bramy, dojść można do dawnego gaju urnowego. Miejsce to, usytuowane bezpośrednio przy torach kolejowych na dwóch wzniesieniach połączonych mostkiem, mieści obecnie lapidarium. W jego przestrzeni skrupulatnie odtworzono dawny układ ścieżek z elementami małej architektury oraz historycznymi nagrobkami. Sam środek tego regularnego założenia, ułożonego na planie wydłużonego ośmioboku i obsadzonego żywopłotami z tui, wyznacza ponad stuletni betonowy basen fontanny. W dolince rozciągającej się po południowej stronie wzniesienia zlokalizowano Kwaterę Zasłużonych, którą rozplanowano wokół okrągłego basenu z fontanną. Powyżej tej strefy, bezpośrednio za kaplicą, przebiega krótka aleja obsadzona lipą krymską, której zwisające pędy formują naturalne, zielone sklepienie.

Perspektywa głównej osi kompozycyjnej jest najbardziej czytelna sprzed samej kaplicy, której efektowną oprawę architektoniczną tworzą smukłe świerki serbskie. Obniżenie terenu na pierwszym planie zajmuje prostokątny basen, za którym wytyczono trzy lekko pochyłe tarasy, ujęte bocznie w kulisy drzew iglastych. Na tych tarasach, okalanych starymi żywopłotami z cisa, położony jest cmentarz wojenny żołnierzy radzieckich i polskich z monumentalnym pomnikiem Braterstwa Broni z 1967 roku. Za pomnikiem, bezpośrednio na osi założenia, ciągną się trawiaste tarasy, w których przedłużeniu wytyczono aleję Widokową obsadzoną strzyżonymi żywopłotami z buku. W nowszej, zachodniej części nekropolii regularny układ równych, prostokątnych kwater tworzy wyrazisty kontrast z naturalnym krajobrazem dolin strumieni, a na przecięciu osi głównej i doliny jednego z cieków wodnych wzniesiono betonowy, trójdzielny basen. Osobną, wyodrębnioną podjednostkę przestrzenną stanowi dawny cmentarz wojskowy zlokalizowany przy obecnej drugiej bramie. Rozplanowano go wzdłuż alei kasztanowców, na której osi wznosi się żeliwny krzyż z końca XIX wieku. W obrębie tej struktury znajdują się między innymi kwatery jeńców belgijskich i polskich z okresu II wojny światowej oraz groby ofiar Grudnia 1970 roku.

Do czasów współczesnych na terenie nekropolii przetrwały kluczowe obiekty kubaturowe zaprojektowane przez Wilhelma Meyera-Schwartau w historyzujących formach neoromańskich. Główna brama wejściowa składa się ze sklepionej hali o długości około 80 metrów oraz prostopadłych do niej skrzydeł bocznych, które wydzielają dziedziniec od strony miasta. Odbudowane po zniszczeniach wojennych lewe, wschodnie skrzydło mieści salę, która do lat 90. XX wieku pełniła funkcję kaplicy. Zamykająca optycznie oś cmentarza kaplica główna jest budowlą orientowaną, wzniesioną na rzucie zbliżonym do krzyża greckiego, połączoną od wschodu z bryłą dawnego krematorium oraz usytuowaną poprzecznie do niego kostnicą. Z kolei na terenie dawnego cmentarza wojskowego przy drugiej bramie zachowały się mniejsze obiekty z epoki, do których należą niewielka neoromańska kaplica oraz dom grabarza.

Plastyka pomnikowa Cmentarza Centralnego charakteryzuje się ogromną różnorodnością, odzwierciedlając skomplikowane losy polityczne i społeczne regionu. Spośród licznych monumentów na szczególną uwagę zasługuje pochodzący z końca XIX wieku Żelazny Krzyż, usytuowany na dawnym cmentarzu wojskowym przy drugiej bramie. Pamiątką po okresie I wojny światowej są pomniki dedykowane żołnierzom konkretnych formacji militarnych. Należy do nich pomnik 357. pułku piechoty, zlokalizowany na rondzie przed kwaterą 20. i zwieńczony figurą orła, a także usytuowany między kwaterami 6B i 7C pomnik 2. pułku piechoty Landwehry, wykonany przez Ludolfa Albrechta z Hamburga, przedstawiający alegoryczną postać rycerza walczącego ze smokiem. Ponadto pomiędzy kwaterami 29C i 30C znajduje się pomnik 209. rezerwowego pułku piechoty, będący wspólnym dziełem architekta Adolfa Dahla i rzeźbiarza Hugo Lederera, który przybrał formę płaskorzeźby z przedstawieniem wojownika sadzącego młode drzewo.

Kolejną warstwę stanowią upamiętnienia powojenne, wśród których wyróżnia się monumentalny pomnik Braterstwa Broni z 1967 roku, wzniesiony na cmentarzu wojennym według projektu Sławomira Lewińskiego i uformowany w kształcie dwóch stylizowanych skrzydeł husarskich. Sławomir Lewiński, współpracując z Jakubem Lewińskim, zaprojektował również wzniesiony w 1978 roku w kwaterze 41 pomnik Działaczy Ruchu Robotniczego. Wysoce oryginalną formę plastyczną zyskał pomnik „Tym, którzy nie powrócili z morza” z 1989 roku, usytuowany na owalnym placu między kwaterami 13A i 14A. Architekci Macieja Radnicki i Małgorzata Szubert-Radnicka nadali mu kształt pokładu statku zalewanego przez morskie fale, ze zintegrowanym masztem w kształcie krzyża. W tym samym roku w kwaterze kombatanckiej przy pierwszej bramie stanął pomnik Pamięci Kombatantów autorstwa Jakuba Lewińskiego i Zbigniewa Szymaniaka.

Oś alei Okólnej stała się z czasem miejscem lokalizacji kolejnych martyrologicznych upamiętnień. Jakub Lewiński zaprojektował tam w 1990 roku Krzyż Katyński, natomiast w 1994 roku w pobliżu pierwszej bramy wzniesiono pomnik Pamięci Sybiraków autorstwa Krzysztofa Adamca i Joanny Haśnik-Adamiec.  W kwaterze pionierów znajduje się pomnik Pionierów Szczecina z 1995 roku autorstwa Jakuba Lewińskiego, pomnik Na chwałę Armii Krajowej z 2004 roku autorstwa Macieja Prauzińskiego, usytuowany na rondzie południowym obok kwatery 31B, a także pomnik Dzieci Utraconych z 2008 roku w kwaterze 80 E autorstwa Agnieszki Krusikiewicz oraz pomnik Pamięci olimpijczyków z 2010 roku, zlokalizowany u zbiegu alei Leszczynowej i Strumykowej według projektu Jakuba Lewińskiego.

Do czasów współczesnych na terenie nekropolii przetrwało około dwustu zabytkowych nagrobków o wysokich walorach artystycznych, które tworzą zwarte zespoły w przestrzeni dawnego gaju urnowego, po obu stronach basenu przed kaplicą główną, przy alei Okólnej oraz w kilku mniejszych kwaterach. Oprócz nich zachowało się ponad trzysta niewielkich płyt identyfikujących pochówki urnowe. Indywidualnie projektowane nagrobki wykonywano z wapienia, piaskowca, niepolerowanego granitu, a także z betonu, przy czym ich gabaryty były ściśle reglamentowane przez przepisy cmentarne w zależności od klasy kwatery. Największe monumenty celowo ustawiano w znacznej odległości od siebie, izolując je kurtynami zieleni, co pozwalało uzyskać pełną harmonię z parkowym otoczeniem. Wśród form architektonicznych dominują kolumnady oraz edykuły, niekiedy dekorowane reliefami figuralnymi, podczas gdy przykłady pełnoplastycznej rzeźby figuralnej są stosunkowo rzadkie. Wyjątkiem jest wykonany z różowego marmuru posąg kobiety z dzieckiem, ustawiony około 1920 roku na grobie Toni Meister, będący dziełem Christiana Nüssleina z Kassel. Z kolei popiersia umieszczone we wnęce nagrobka Hermanna Hakena i jego żony Johanny stanowią powojenną rekonstrukcję pierwotnego dzieła wybitnego rzeźbiarza Ludwiga Manzela. Tradycyjną formę barokowej tumby nadano nagrobkowi historyka i pierwszego konserwatora zabytków prowincji pomorskiej, Hugo Lemckego. Kształt sarkofagu z dwoma puttami po bokach otrzymał natomiast pomnik rodziny Papenbrock, stanowiący najlepiej zachowaną realizację prestiżowego warsztatu Küsthardtów z Hildesheim. Wybitnym przykładem ekspresjonizmu była rzeźba Matka Ziemia Ernsta Barlacha, posadowiona na jednym z grobów w 1921 roku. W 1967 roku jej oryginał translokowano do Muzeum Barlacha w Güstrow, jednak od 2012 roku na Cmentarzu Centralnym eksponowana jest jej wierna, dokładna kopia. Zupełnie unikatową formę prezentuje modernistyczny nagrobek Gertrud Ziegen-Ruecker z około 1930 roku, który skomponowano w całości z wielkich, trójwymiarowych betonowych liter. Pochówki urnowe, popularne w dwudziestoleciu międzywojennym, upamiętniano formami zredukowanymi, takimi jak słupy, sześciany, kolumny bądź stylizowane latarnie umarłych. Najpowszechniejszym typem tradycyjnego nagrobka pozostawała jednak klasyczna stela, a tę tradycyjną formę nadano między innymi pomnikowi samego projektanta cmentarza, Wilhelma Meyera-Schwartau, który zmarł w 1935 roku.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 05.02.2015 r.