Kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, Szaniec
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP

Szaniec

photo

Jeden z najpiękniejszych gotyckich kościołów Ponidzia i regionu świętokrzyskiego, niewątpliwie wzorowany na fundacjach „baryczkowskich” króla Kazimierza Wielkiego. Zachowane w dużym stopniu oryginalna bryła, wnętrza i substancja budowlana świątyni.

Historia

Szaniec był, obok Prandocina, ośrodkiem najstarszych dóbr Odrowążów w Małopolsce, istniejącym zapewne już w XI w., choć o pierwszym kościele dowiadujemy się w 1. poł. XIII stulecia ze źródeł dotyczących fundacji kanonickiej, poczynionej przez najświetniejszego wówczas przedstawiciela tego potężnego rodu, biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. Jeszcze później, w 1326 r., wzmiankowana była w Szańcu parafia. Obecnie istniejąca świątynia powstała pod kon. XV w. (konsekracja miała miejsce w 1499 r.), a jej fundatorem był Krzesław z Kurozwęk herbu Poraj (1440-1503), biskup włocławski i kanclerz Królestwa. Do XIX w. budowla zachowała swój pierwotny kształt, choć powtórna konsekracja, która miała miejsce w 1662 r. każe się domyślać, że wnętrze kościoła ucierpiało w czasie wojen szwedzkich. Dopiero w 1863 r. dobudowano kruchtę od strony północnej, a w latach 1914-1915 świątynia została gruntownie odnowiona i powiększona o kruchtę zachodnią, wybudowano też murowane ogrodzenie od strony północnej, zachodniej i południowej. W 1930 r. wykonano kolejny remont kościoła, postawiono też murowaną dzwonnicę i wsch. odcinek ogrodzenia z bramą główną, a także trzy kaplice różańcowe. W latach 2011-2012 kamienne elewacje kościoła zostały poddane zabiegom konserwatorskim, wykonano też nowe okna, dostosowane do oryginalnych gotyckich reliktów obramień. W 2014 r. otwarto w Szańcu pierwsze w regionie Muzeum Parafialne.

Znajdująca się w otoczeniu kościoła drewniana kaplica św. Antoniego powstała w 1876 r.; tradycja mówi, że użyto do jej budowy drewna pochodzącego z klasztoru kamedułów, założonego w lasach koło Szańca w 1722 r. przez ostatniego ordynata pińczowskiego, Józefa Władysława Myszkowskiego. W 1819 r. tajemniczy ten klasztor, o którym niewiele wiadomo, podzielił los innych skasowanych instytutów zakonnych.

Opis

Kościół znajduje się w pd. części wsi, zajmując plateau łagodnego wyniesienia pośród stosunkowo gęstej zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Wzniesiona z wapiennego ciosu świątynia ma przyjemną dla oka, proporcjonalną bryłę, świadczącą o dobrych umiejętnościach wznoszącej ją strzechy budowlanej. Korpus nawowy i węższe, trójbocznie zamknięte prezbiterium, podparte są potężnymi dwuskokowymi szkarpami. Nakrywają je wysokie strome dachy, zwieńczone strzelistą neogotycką wieżyczką sygnaturki. Elewacje przeprute są wysokimi ostrołukowymi oknami w głębokich glifach, obramione u dołu cokołem z gzymsem kapnikowym, a górą profilowanym gzymsem wieńczącym. Wysoki trójkątny szczyt fasady zachodniej zdobiony jest półkoliście sklepionymi blendami; motyw ten powtarza szczyt dobudowanej w 1914 r. kruchty zachodniej. Do pn. ściany nawy dostawiona jest kaplica, wzniesiona wraz z korpusem. Na pn ścianie XVI-w. zakrystii zachował się oryginalny kamienny odpływ lawaterza. W pd. ścianie nawy zwraca uwagę piękny późnogotycki portal schodkowy zdobiony laskowaniem. Obok portalu, w 1874 r. wmurowano tablicę kamienną z inskrypcją przypominającą historię kościoła. Na ścianach świątyni zachowały się graffiti z różnych czasów; wśród nich zwraca uwagę napis „Kozacy rabowali 1657”, pamiątka ciężkich doświadczeń okresu wojen szwedzkich. Efektowne są wnętrza świątyni, przekryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Korpus jest dwunawowy; żebra charakterystycznych trójdzielnych sklepień spływają na dwa wysmukłe ośmioboczne filary środkowe. W zwornikach sklepiennych widać wizerunki herbów Poraj i Łabędź.

Z bryłą świątyni znakomicie współgra jej otoczenie, murowane ogrodzenie ze stacjami drogi krzyżowej oraz trzema neogotyckimi kaplicami różańcowymi, a także skromna drewniana kaplica św. Antoniego w części pd.-zach. dawnego cmentarza. Neogotycka dzwonnica, zwieńczona ostrosłupowym hełmem, wypełnia pd.-wsch. naroże terenu kościelnego.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem.

oprac. Aleksandra Ziółkowska, 01-12-2015 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa, Szaniec Zespół kościelny, Kościół, Dzwonnica, Kaplica św. Antoniego, Kaplice różańcowe, Brama główna, bramy boczne, ogrodzenie, oprac. J. Maraśkiewicz, Kielce 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 1, Warszawa 1957.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Rawita-Witanowski M., Szaniec, [w:] Tygodnik Polski, V, 1901.
  • Sobieszczański F.M., Kościół parafialny w Szańcu, [w:] Tygodnik Ilustrowany, IV, 1862.
  • Sokołowski M., Kościoły polskie dwunawowe, [w:] Sprawozdania Komisji Historii Sztuki, VIII, 1912.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Marjówka 1929.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1499 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kościelna 217, Szaniec
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Busko-Zdrój - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy