Historia

Według Jerzego i Eligii Gąssowskich wały kamienne we wschodniej części szczytu Łysej Góry, zostały wzniesione w VIII i połowie X wieku. Później powstawały w części zachodniej, gdzie zapewne nigdy nie zostały ukończone. Pierwsze wzmianki wskazujące istnienie grodu pochodzą z Latopisu Halicko-Wołyńskiego z XIII wieku i Kroniki Wielkopolskiej z 2. połowy XIV wieku. Ośrodek kultu pogańskiego poświadcza Długosz i anonimowy autor „Powieści rzeczy istej” z 1. połowy XVI wieku. Również ksiądz Jan Wiśniewski przytacza legendę o miejscowym sanktuarium. W 2. ćwierci XII wieku powstał tu klasztor Benedyktynów pw. Świętej Trójcy, od XIV wieku nazywany Świętym Krzyżem, w związku z relikwiami drzewa Krzyża Świętego. W XIV i XV wieku został on przebudowany. W 1789 roku wzniesiono kościół pw. Św. Trójcy, poświęcony w 1809 roku. W 1819 roku zabudowania klasztorne przejął skarb Królestwa Polskiego. Od 1864 roku mieściło się tu więzienie, które było czynne do 1939 roku. W 1936 r. zostali sprowadzeni Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, którzy przejęli część klasztoru. W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli tu obóz zagłady jeńców radzieckich. W 1961 roku budynki po więzieniu przejął Świętokrzyski Park Narodowy.

Opis

Święty Krzyż jest drugim co do wysokości wierzchołkiem Łysogór (593 m n.p.m.), najwyższego pasma Gór Świętokrzyskich. Wały kamienne mają kształt wydłużonej elipsy i biegną poniżej krawędzi stoku, otaczając obszar plateau na szczycie wzgórza. Mniej więcej na środku tego obszaru znajduje się pozorny szczyt (wychodnia skały), na którym leży dziś klasztor, dzieląc go na dwie części: zachodnią z niedokończonym wałem oraz łagodnie opadającą część wschodnią, objętą w całości nasypem kamiennym.

Stan i wyniki badań

W ramach szerszego programu badawczego realizowanego w okolicach Łysej Góry w latach 1957-1962 Jerzy Gąssowski wykonał cztery przekopy przez wał i trzy wykopy na terenie łąk. W latach 1979-1982 Eligia Gąssowska kierowała pracami weryfikacyjnymi, w czasie których odkryto wał poprzeczny, zamykający część wschodnią. Wały zachowane były do wysokości 1-2 m, maksymalnie do 3 m, ich podstawa wynosiła około 6-12 m. Rdzeń stanowiły bloki kwarcytu pochodzące z gołoborza, uzupełnione drobniejszymi kamieniami, w części wschodniej wysypane dodatkowo od zewnątrz najmniejszymi odłamkami. Do założenia można się było dostać przez główne wschodnie wejście, zlokalizowane w miejscu najbardziej reprezentacyjnym, w którym wał wznosi się nad stromym urwiskiem, prowadzące na wyrównaną i pustą przestrzeń oraz przez mniejsze, południowe, zlokalizowane w pobliżu niewielkiego źródła, skierowane na trójstopniowe, wyeksponowane zbocze wału poprzecznego z blokami kamiennymi o specjalnym przeznaczeniu. Wał w części zachodniej zlokalizowany był na północ i południe od dzisiejszej drogi, jego obwód się nie zamykał. Zapewne nie jest on ukończony. Na całym przebadanym obszarze nie znaleziono śladów obiektów mieszkalnych, gospodarczych czy też palenisk. Należy zaznaczyć, że interpretacja i datowanie wałów budzi wiele kontrowersji. Niektórzy widzą w nim refugium służące jako miejsce schronienia miejscowej ludności (Marek Derwich), a inni ośrodek kultowy z czasów kultury przeworskiej związany z centrum hutnictwa żelaza u podnóży Łysogór działającego tu w II-IV wieku n.e. (Szymon Orzechowski).

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

Oprac.: Nina Glińska, NID OT Kielce, 23.10.2014 r.