Układ urbanistyczny, Suwałki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Ulica Kościuszki i jej okolice stanowią dobrze zachowany zespół urbanistyczny z czasów Królestwa Kongresowego. Zachowana jest również w dobrym stanie zwarta zabudowa o klasycystycznym charakterze, złożona z kamienic, budynków użyteczności publicznej i budowli sakralnych powstałych w przeważającej części w 1. poł. XIX wieku. Późniejsze budowle z k. XIX i pocz. XX w. mają charakter eklektyczny i stylowo nawiązują do architektury powstałej wcześniej. Autorami najważniejszych obiektów byli wybitni architekci: Ch. A. Aigner, A. Corazzi, H. Marconi, W. Ritschel. Inne obiekty projektowane były przez miejscowych budowniczych: M. Tryniszewskiego i K. Majerskiego.

Historia

Powstanie Suwałk związane było z kolonizacją puszczy nadanej przez króla Jana Kazimierza kamedułom wigierskim, którzy w 2. poł. XVII w. założyli szereg wsi. Jedną z nich była miejscowość złożona z dwóch osad: Suwałk Małych i Dużych, położona w pobliżu przeprawy przez Czarną Hańczę (mniejszej przy dzisiejszej ulicy Wigierskiej (z podziałem siedlisk w układzie południkowym) oraz większej w obrębie dzisiejszych ulic Gałaja i E. Plater (z podziałem siedlisk w układzie równoleżnikowym). W 1710 zakonnicy wyjednali u króla Augusta II zgodę na założenie miasta oraz przywilej na targi i jarmarki. W 1715 roku mieszkańcy zostali zwolnieni z pańszczyzny, ustanowiono władze miejskie, wytyczono przestrzeń rynkową, nadano grunta. Prawa miejskie magdeburskie nadał miastu król August II Sas w 1720 roku. Było to pierwsze miasto założone w puszczy stanowiące ośrodek rozległych dóbr położonych po obu stronach rzeki Czarna Hańcza i nad jeziorem Wigry. Miasto rozwinęło się wzdłuż przebiegu drogi Augustów-Kowno. Pierwsza nazwa tej drogi to ulica Młyńska (na odcinku od mostu na Czarnej Hańczy do Rynku) i ul. Załomek Koźli (część północna traktu). W 1. poł. XIX w., w dobie Królestwa Kongresowego, szczególnego znaczenia nabrały szlaki komunikacyjne łączące Warszawę z Petersburgiem. Jednym z nich był trakt biegnący przez Suwałki, noszący nazwę Kowieński. W obrębie miasta ulica ta nosiła nazwę Petersburski Prospekt- Stary Rynek- Kowieńskie Przedmieście. W l. 20. XIX w. znaczenie miasta wzrosło w związku z tymczasowym umieszczeniem tu siedziby woj. augustowskiego. Po 1830 r. Suwałki pozostały siedzibą województwa przemianowanego w 1837 r. na gubernię augustowską, a od 1866 r. na gubernię suwalską. Podniesienie rangi miasta spowodowało konieczność wznoszenia nowych gmachów użyteczności publicznej sytuowanych głównie przy ul. Petersburskiej i Starym Rynku. Powstał wówczas m in. ratusz (1842), odwach (1834), gmach gimnazjum gubernialnego (1843), sąd (1839), gmach Komisji Województwa Augustowskiego (1820), kościół ewangelicki (1839) oraz szereg mieszczańskich kamienic. W płn. pierzei rynku, na którym na pocz. XIX w. urządzono park spacerowy, wzniesiono kościół p.w. św. Aleksandra (1820-25) projektowany przez Ch.P. Aignera, zaś w części płd. - cerkiew projektowaną przez H. Marconiego (1840). Suwałki rozwinęły się wzdłuż przebiegu drogi Augustów-Kowno. W obrębie miasta droga ta nosi nazwę ul. Kościuszki. Do dnia dzisiejszego stanowi ona główną oś kompozycyjną miasta. W czasie II wojny Suwałki nie zostały zniszczone. Dzięki temu układ przestrzenny uformowany w XVII-XIX w. przetrwał w dobrym stanie do dziś.

Opis

Główną osią układu przestrzennego Suwałk jest ulica Kościuszki biegnąca z pd. na północ. W jej obrębie znajduje się historyczna sieć ulic, zachowały się pierwotne linie zabudowy oraz w dużej mierze parcelacja gruntów. W centrum znajduje się rynek ob. Park Miejski, który flankują od północy kościół p.w. św. Aleksandra, od pd. cerkiew ob. kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa. W zach. pierzei ul. Kościuszki i pd. pierzei Rynku usytuowany jest ratusz. Większość historycznych obiektów użyteczności publicznej znajduje się w obrębie Rynku i ul. Kościuszki.

Zabytek dostępny.

Oprac. Iwona Górska, OT Białystok, 13-11-2014 r.

Bibliografia

  • Piłaszewicz Z., Suwałki. Studium historyczno-urbanistyczne, Białystok 1979 (maszynopis).
  • Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, red. J. Antoniewicz, Białystok 1965.
  • M. Ambrosiewicz, Program rewitalizacji oraz ochrony i waloryzacji obiektów zabytkowych śródmieścia miasta Suwałki, [w:]„Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 11, 2005.
  • A. Żywiczyński, Co to za miasto co w ulicy leży?...- o przeobrażeniach przestrzennych Suwałk, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 17, 2011.
  • Suwałki miasto nad Czarną Hańczą, red. J. Kopciał, Suwałki 2005.
  • Trzebiński W., Rozwój przestrzenny Suwałk od narodzin osady po okres awansu na miasto wojewódzkie, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965, s.175-238.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: układ przestrzenny
  • Chronologia: XVIII - XIX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Suwałki
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. Suwałki, gmina Suwałki
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy