Historia obiektu

Geneza układu przestrzennego miasta Strumień sięga XII lub XIII w., tj. okresu założenia przedlokacyjnej, początkowo książęcej osady (Schwarzwasser wg pierwszej wzmianki źródłowej z 1293 r.) na terenie kasztelanii cieszyńskiej, ulokowanej w widłach Wisły i jej dopływów od północy, u zbiegu ważnych szlaków handlowych z Cieszyna do Krakowa oraz z Raciborza do Bielska. Centrum osady z pierwszym, przypuszczalnie XIV-wiecznym kościołem parafialnym, wiązane jest z rejonem zbiegu obecnej ul. Londzina, Dolnej i Mostowej, czyli wschodnią częścią śródmieścia Strumienia. Osada charakteryzowała się prawdopodobnie nieregularnym rozplanowaniem, niemniej jej wpływ na późniejsze miasto lokacyjne wiąże się z wykształceniem się najpóźniej w XV w. układu ulic Londzina, Mostowej i Dolnej, tj. skrzyżowania ponadlokalnych szlaków handlowych z północy na południe i ze wschodu na zachód, a po drugie z utworzeniem na początku XV w. stawów rybnych, stanowiących do XIX w. najważniejszy czynnik rozwoju gospodarczego miasta.      

Układ urbanistyczny Strumienia, ukształtowany w związku z lokacją miasta, przeprowadzoną w 1482 r. z inicjatywy właściciela wsi, książęcego marszałka dworu Mikołaja Brodeckiego, wytyczony został na terenie położonym na zachód od osady. Podporządkowany został ukształtowanym wcześniej przebiegom traktów, rozmieszczeniu stawów rybnych oraz warunkom naturalnym, tj. przepływającej od południa Wiśle oraz jej lewobrzeżnym dopływom, w tym najbliżej położonemu potokowi Knajka. Obszar miasta o rozciągniętej na osi północny-wschód – południowy-zachód, prostokątnej powierzchni, odpowiadającej wielkością połowie łanu flamandzkiego, skupiony był w obrębie dzisiejszych ul. Podwale, Pawłowickiej, Krzywej oraz ul. Krótkiej i potoku Knajka, natomiast nie posiadał żadnych obwałowań. Uzyskał stosunkowo regularne, podporządkowane siatce modularnej i programowi funkcjonalnemu rozplanowanie w formie szachownicowego układu ulic, z ulokowanym w części wschodniej kwadratowym rynkiem i rozlokowanymi wokół niego kilkoma blokami zabudowy. Program przestrzenny miasta z etapu lokacji, zakładający utworzenie trzech rzędów bloków zabudowy na zachód od rynku i jednego rzędu po jego wschodniej stronie, nie został w pełni zrealizowany, choć w południowo-zachodniej części miasta, w oddaleniu od rynku, zgodnie z pierwotną koncepcją ulokowano działkę kościelną wraz z wybudowanym w latach 1495-1498, drewnianym kościołem parafialnym pw. św. Barbary. Jednocześnie układ miejski powiązany został funkcjonalnie i komunikacyjnie z rejonem dawnej osady, pełniącej funkcję przedmieścia, dzięki wpisaniu placu rynkowego w przebieg traktu do Cieszyna oraz przeznaczeniu dawnego kościoła parafialnego św. Krzyża na kościół szpitalny, obok nowo ufundowanego szpitala.     

Układ miasta co najmniej do połowy XIX w. nie uległ większym przekształceniom, jak i znacznemu rozwojowi przestrzennemu w stosunku do rozplanowania i zasięgu miasta z okresu lokacyjnego. Miały na to wpływ zarówno niszczące jego zabudowę kataklizmy, w tym wielkie pożary w latach: 1572, 1688, 1726 i 1793 oraz powódź w 1678 r., ale również upadek gospodarczy miasta wskutek odcięcia od dotychczasowego zaplecza gospodarczo-handlowego w związku z wytyczeniem w sąsiedztwie Strumienia granicy austriacko-pruskiej po podziale Śląska w 1742 r. Z analizy planów miasta z 2. połowy XVIII i 1. Połowy XIX w. wynika, że zespół zwartej zabudowy miejskiej nie wykraczał w tym czasie poza obręb kształtowanych od końca XV w. bloków urbanistycznych oraz poza ukształtowane w średniowieczu ciągi komunikacyjne odchodzące z miasta na wschód (ul. Londzina na odcinku do Pl. św. Krzyża) i na zachód (ul. 1 Maja na odcinku do ul. Pawłowickiej). Najistotniejsze zmiany dotyczyły stopniowego zacierania pierwotnej parcelacji, cyklicznej wymiany zabudowy, związanej z nimi korekty linii zabudowy, a także utworzenia dominant wysokościowych w panoramie miasta w postaci wież ratusza (1628 r., 1800 r.) i murowanego kościoła św. Barbary (1789-1790). W 2. połowie XVIII w. w bezpośrednim sąsiedztwie miasta i jego przedmieść od wschodu i północnego wschodu wybudowano nowy, regularny, alejowy trakt z Cieszyna i Skoczowa w kierunku granicy austriacko-pruskiej, pokrywający się z przebiegiem obecnej ul. Pszczyńskiej oraz krótkich odcinków ul. Londzina i Rzemieślniczej.

Równolegle od schyłku średniowiecza, na północny wschód od miasta lokacyjnego i ul. Plac Świętego Krzyża, funkcjonowało przedmieście wschodnie, podporządkowane nieregularnemu układowi ulic Londzina, Dolnej, Mostowej i Plac Świętego Krzyża z czasów osady przedlokacyjnej, o typowym, chaotycznym sposobie zagospodarowania z rozproszoną, drewnianą zabudową oraz zespołem szpitala miejskiego z kaplicą św. Krzyża.

W 2. połowie XVII w., w okresie zwierzchnictwa Habsburgów, z inicjatywy władz księstwa cieszyńskiego, na obszarze zlokalizowanym na południowy wschód od Strumienia, pomiędzy potokiem Knajka, Wisłą i rejonem przedmieścia wschodniego, utworzono przedmieście kameralne, zw. Burgrechtem. Obszar ten przeznaczony był dla rzemieślników wyłączonych spod jurysdykcji władz miejskich i obowiązku ponoszenia ciężarów miejskiej gospodarki. Główne skupisko zabudowy przedmieścia kameralnego, rozmieszczone w obrębie nieregularnej siatki ulic (m.in. obecna ul. Parkowa, Wąska, Łuczkiewicza, Zamkowa), ulokowane zostało w północnej części Burgrechtu. Od południowego zachodu graniczyło z wyspą młyńską z młynem wodnym (w miejscu obecnej zabudowy młyna z początku XX w. przy ul. Młyńskiej), zlokalizowaną pomiędzy nieistniejącym już kanałem młynówki i Knajką.

Miasto co najmniej od wieków nowożytnych powiązane było również organizacyjnie i funkcjonalnie z podmiejskim zespołem dworsko-folwarcznym (określanym również zamkiem), należącym do kolejnych właścicieli stanowego państwa skoczowsko-strumieńskiego, a od 1674 r. do miasta, wzmiankowanym w urbarzu państwa skoczowskiego już w 1621 r. Przypuszczalnie od początku założenie to zlokalizowane było w miejscu zachowanego obecnie dworu z XVIII/XIX w., tj. na terenie położonym na północny wschód od miasta lokacyjnego, po północnej stronie stawów miejskich, w rejonie wschodniego odcinka ul. Londzina, łączącej miasto z folwarkiem, a od 2. połowy XVIII w. stanowiącej fragment traktu wiodącego do granicy prusko-austriackiej.

Najistotniejsze przekształcenia, skutkujące stopniowym rozwojem przestrzennym miasta, zaszły w XIX i XX w. Najpóźniej na początku XIX w. osuszono średniowieczne stawy miejskie, a teren po nich rozparcelowano i przeznaczono na pola uprawne. Na bardzo ograniczony proces rozwoju miasta w XIX w. wpływ miało zarówno jego peryferyjne położenie na granicy austriacko-pruskiej, z dala od centrów przemysłowych, jak i wytyczenie linii kolei żelaznej z Krakowa do Wiednia w latach 50. XIX w. z pominięciem miasta. Dopiero od końca XIX w. nowa zabudowa zaczęła wykraczać poza ścisły obszar późnośredniowiecznego miasta, przede wszystkim ku zachodowi, w rejonie drogi wyjazdowej do Cieszyna, czyli obecnej ul. 1 Maja. Wzdłuż samej ul. 1 Maja lokowano w tym czasie m.in. znaczące gmachy użyteczności publicznej, z kolei przy równoległej ul. Anny Berndt utworzono krótką promenadę miejską z nasadzeniami w formie alei. W 1911 r. w miejscu starszej przeprawy przez Wisłę wzniesiono zachowany do czasów współczesnych stalowy most drogowy.

Wskutek odzyskania przez Polskę niepodległości oraz włączenia wschodniej części Górnego Śląska, w tym ziemi cieszyńskiej w skład autonomicznego województwa śląskiego w II RP, Strumień przestał być miastem przygranicznym, a wytyczony na obrzeżach miasta w 2. połowie XVIII w. i w XIX w. częściowo przekształcony trakt cesarski wiodący do granicy austriacko-niemieckiej (ul. Pszczyńska, Londzina, Mostowa) utracił dawne znaczenie.

Większe znaczenie zyskała natomiast odchodząca z miasta na zachód ul. 1 Maja, przebudowana i przedłużona w kierunku Zbytkowa w latach 30. W latach 1925-1926 w zachodniej części miasta, w oddaleniu od centrum, wybudowano linię kolejową Skoczów – Pawłowice, a także stację kolejową Strumień. W latach 20. i 30., w związku z ciągłymi powodziami w mieście, prowadzono szeroko zakrojone prace nad regulacją koryta Wisły, a przypuszczalnie również jej dopływów – Knajki i Strumienia. Najprawdopodobniej w toku tych prac przebudowano koryto potoku Knajka, kierując jego główny bieg do Wisły z pominięciem centrum miasta, z zachowaniem dawnych koryt potoku i młynówki w obrębie centrum miasta.

Zniszczeniu wskutek działań wojennych, prowadzonych w rejonie Strumienia przede wszystkim w trakcie trzymiesięcznego przechodzenia frontu na początku 1945 r., uległa jedynie część zabudowy miasta, w tym historyczne dominanty Strumienia, tj. wieże kościoła św. Barbary oraz ratusza, zrekonstruowane w latach 1945-1947. W toku prowadzonej do lat 50. odbudowy zasadniczo nie ingerowano w historyczne rozplanowanie miasta, natomiast wymianie uległa część zdegradowanej i zniszczonej w trakcie wojny zabudowy oraz historyczne nawierzchnie dróg i placów. W kolejnych dekadach w obrębie historycznego centrum miasta wzniesiono gmachy usługowe, użyteczności publiczne i mieszkalne, ponadto wymianie uległa znaczna cześć zabudowy na obszarze dawnych przedmieść – wschodniego i kameralnego. Począwszy od lat 70. zurbanizowany obszar miasta zaczął znacząco wykraczać poza historycznie ukształtowany obszar miejski, a nowe zespoły zabudowy miejskiej i przemysłowej zaczęto lokować na dawnych terenach podmiejskich.

Opis

Na historyczny układ urbanistyczny Strumienia składa się kilka stosunkowo dobrze zachowanych założeń przestrzennych, ukształtowanych na etapie lokacji miasta w końcu XV w., jak również w czasach funkcjonowania osady przedlokacyjnej oraz w wiekach nowożytnych.

Najcenniejszy, najlepiej zachowany element obszaru stanowi późnośredniowieczny, szachownicowy układ urbanistyczny miasta z końca XV w. wraz z odchodzącą od niego na wschód ul. Londzina (na odcinku od rynku do ul. Dolnej), stanowiącą relikt średniowiecznego traktu z Cieszyna do Pszczyny i Krakowa, wokół którego w XIII-XV w. kształtowała się przedlokacyjna osada służebna. Położony na lewym brzegu Wisły historyczny zespół urbanistyczny z okresu lokacji, zlokalizowany jest w obrębie dzisiejszej ul. Pawłowickiej od zachodu, Machny Ogrodzieńskiej od wschodu, ul. Podwale od północy oraz nieistniejącego już potoku Knajka od południa, którego śladem biegną odcinki ul. Krótkiej i Zamkowej. W jego wschodniej części znajduje się kwadratowy plac rynkowy, skomunikowany z siatką odchodzących ze wszystkich jego narożników ulic, wyznaczających przyrynkowe i przekątniowe bloki zabudowy. Zniekształcony pozostaje przebieg dawnych dróg wychodzących z południowo-zachodniego narożnika rynku na południe oraz z narożnika południowo-wschodniego na wschód. Wtórny charakter ma również przebieg ul. Kościelnej, wytyczonej prawdopodobnie w czasach nowożytnych w obrębie południowego zachodu, przekątniowego bloku zabudowy. W dużej mierze zatarta pozostaje również pierwotna parcelacja bloków zabudowy oraz szerokość poszczególnych ulic i linie zabudowy. Nieprzekształcona pozostaje natomiast pierwotna lokalizacja kościoła parafialnego św. Barbary w południowo-zachodniej części miasta oraz sposób zagospodarowania północno-zachodniej części miasta ze skupiskiem zabudowy wzdłuż ul. 1 Maja, skutkiem nieukończonego podziału tej części miasta lokacyjnego na bloki zabudowy. Istniejąca zabudowa w dużej części ma charakter historyczny, pochodzi z końca XVIII oraz XIX w. i składa się z obiektów parterowych i jednopiętrowych, skupionych w zwartych pierzejach. Niezmienione pozostają historyczne dominanty wysokościowe staromiejskiej części miasta, czyli wieże kościoła parafialnego św. Barbary oraz ratusza.

Za wschodnią granicą lokacyjnego układu miasta rozlokowany jest obszar dawnej osady przedlokacyjnej, pełniącej od końca XV w. funkcję przedmieścia. Rozplanowanie tej części miasta, zasadniczo nieprzekształcone w czasach funkcjonowania przedmieścia, charakteryzuje się nieregularnym układem, dostosowanym do przebiegu wykształtowanych w okresie od XIII do XV w. dróg (ul. Londzina, Dolna, Mostowa) oraz istniejących do XX w. potoków. Czytelna, dzięki zachowanemu przebiegowi ul. Plac Świętego Krzyża, pozostaje również lokalizacja nieistniejącego pierwszego kościoła parafialnego pod tym samym wezwaniem, założonego na terenie osady w połowie XIV w., a następnie funkcjonującego do początku XIX w. jako kościół przyszpitalny. Zabudowa na tym obszarze jest obecnie zdominowana przez wolnostojące obiekty mieszkalne o charakterze współczesnym.  

Obszar ten graniczy od południa z terenem założonego w 2. połowie XVII w. przedmieścia kameralnego, rozlokowanego między dawnym potokiem Knajka od północnego zachodu oraz Wisłą od południowego wschodu. Nieregularny układ tego przedmieścia co najmniej od 2. połowy XVIII w., tj. okresu wytyczenia traktu cesarskiego w kierunku granicy z Prusami (m.in. ul. Pszczyńska), rozwijał się w dostosowaniu do starszego układu ulic odchodzących z miasta w kierunku rzeki i traktu. Lokalizacja dawnego, zwartego skupiska zabudowy w rejonie obecnej ul. Łuczkiewicza, Parkowej, Wąskiej i Zamkowej, pozostaje obecnie częściowo zatarta ze względu na rozszerzenie się zabudowy w kierunku południa, wzdłuż ul. Pszczyńskiej i Młyńskiej. Zabudowa w tym rejonie, podobnie jak na dawnym przedmieściu wschodnim, ma w dużej mierze charakter współczesny.    

Historyczne centrum miasta oraz obszar przedmieścia wschodniego, od północy zamknięty jest pasem łąk, stanowiących pozostałość po zespole dawnych stawów miejskich, które na początku XIX w. osuszono i przeznaczono na pola uprawne. Obszar ten rozlokowany jest pomiędzy kanałem płynącym wzdłuż ul. Podwale i Anny Berndt od południa oraz kanałem Strumień od północy, a jego rozmiary oraz granice pokrywają się z historycznymi rozmiarami i kształtem stawów, znanymi z przekazów kartograficznych. Reliktem wielowiekowego wykorzystywania terenu łąk na zbiorniki wodne jest zarówno czytelne, nieckowate ukształtowanie terenu względem miasta i obszarów rolnych od północy, jak również zachowane odcinki obwałowań oraz groble z wytyczonymi historycznymi ulicami Londzina i Pawłowicką.

Na północny wschód od historycznego miasta i na północ od dawnych stawów miejskich, w obrębie ul. Londzina i Pszczyńskiej oraz obecnego kanału Strumień, znajduje się obszar dawnego podmiejskiego zespołu dworsko-folwarcznego. Reliktami tego zespołu są ocalałe budynki dworu z końca XVIII w., czworaka z 2. połowy XIX w., a także pozostałości dawnego parku, wchodzące w skład reprezentacyjnej części założenia. Nie zachowała się natomiast gospodarcza część zespołu, położona na południe od dworu, złożona m.in. z istniejących jeszcze w latach 80. XX w. budynków inwentarskich. Tereny dawnych pól i ogrodów folwarcznych po obu stronach wschodniego odcinka ul. Londzina pozostają od lat 70. XX w. zagospodarowane pod zakłady przemysłowe i usługowe.   

Obszar dostępny dla zwiedzających.

Autor noty: opr. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 2024 r.