Funkcja czasowo wyłączona. Zapraszamy wkrótce.

Kościół par. śś. Piotra i Pawła, Stopnica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par. śś. Piotra i Pawła

Stopnica

photo

Do zniszczenia w 1944 r. kościół pw. śś. Piotra i Pawła w Stopnicy- ufundowany przez Kazimierza Wielkiego, uznawany był za wybitny przykład czternastowiecznego polskiego budownictwa sakralnego o unikatowym programie architektoniczno - heraldycznym, charakterystycznym dla fundacji wskazanego władcy. Wspomniane walory, w dużym stopniu, udało się przywrócić w wyniku jego odbudowy z lat 1948-1956, dlatego też  świątynia stopnicka jest zaliczana w poczet cennych ważnych przykładów „polskiej szkoły konserwacji”.

Historia

Najstarszą, najpewniej drewnianą, świątynię w Stopnicy wzniesiono już XI wieku. Według hipotez w końcu tego stulecia Władysław Herman miał powołać przy niej kolegiatę; co współcześnie negują historycy Kościoła, wskazując, iż o jej kanoniku i scholastyku wspominają źródła dopiero w latach 10.-60. XII wieku. Nie zmienia to jednak faktu, że budowla ta musiała pełnić ważną rolę w administracji kościelnej. Dlatego też już w XIII w. wystawiono na jej miejsce kościół murowany, którym opiekowało się, aż trzech plebanów, o czym wspomina wzmianka z latach 1325-27. Obecną świątynię wzniesiono między 1350 a 1376 rokiem. Według Jana Długosza, ufundowała ją  Kazimierz Wielki w ekspiacji za zlecone przez niego w 1349 r. zabójstwo ks. Marcina Baryczki (ob. takie okoliczności fundacji poddawane są w wątpliwość). W 1421 r. ustanowiono przy niej prepozyturę. W 2 poł. XV w. do kościół dostawiono kaplicę pw. św. Anny, a po r. 1564 rozbudowano go o północną kruchtę i ogrójec. W 1645 r. ukończono przy nim budowę kaplicy pw. Matki Bożej Różańcowej, ufundowanej przez Adama Hinka- dziedzica okolicznych miejscowości. W 1657 r. stopnicką świątynię sprofanowały wojska Rakoczego. Dość szybko, bo w latach 60.-70. XVII w., została wyremontowana. Najpewniej w trakcie tych prac stwierdzono złą statykę budowli, skoro w 1677 r. obniżono jej dach. Kolejne prace budowlane wykonano przy niej w latach 1719-23, m.in.: wówczas wzniesiono nową sygnaturkę i wzmocniono filary. Przed r. 1783 i 1795 r. była kilka razy zniszczona przez pożary. W dziewiętnastym stuleciu stopnicki kościół remontowano kilka razy, jednak najpoważniejsze w nim zmiany przeprowadzono dopiero w pocz. XX w., kiedy to wymieniono ołtarze na neogotyckie, murowano w elewację ogrójca gotyckie antepedium i wykonano szereg prac budowlanych. W 1944 ukształtowaną przez wieki budowlę na skutek dziań wojennych zniszczono w 80 %. Mimo takiej tragedii już w 1945 r. lokalne władze i wierni, motywowani przesłankami ideowymi i moralnymi, postanowili ją odbudować. Zadanie to powierzono inż Józefowi Jamrozowi z Krakowa, który zaproponował rekonstrukcję świątyni w formie zbliżonej do stanu przed kataklizmu, wykorzystując do tego zachowane oryginalne elementy. Zasadnicze prace budowlane wykonano przy niej w latach 1949-56. Najpewniej z powodów politycznych uroczystą konsekrację kościoła dokonano dopiero w 1986 roku. W latach 2002-2005 przeprowadzono restaurację jego elewacji i dachu, zaś w latach 2004 i 2011 poddano konserwacji obrazy z XVIII w., gotycki detal architektoniczny i „marmurowe” epitafia z XVII-XIX wieku.

Opis

Gotycki kościół znajduje się w zach. części wzgórza miejskiego, w pobliżu rynku; zajmuje on centrum nieregularnego placu, który jest otoczony kamiennym murem. Jest to orientowana, pseudodwunawowa świątynia o halowym, dwufilarowym i prostokątnym korpusie z wyodrębnionym trójprzęsłowym prezbiterium, zakończonym trójbocznie. Do prezbiterium przylegają od pn. wieloboczna wieża schodowa i niższa od niego dwuprzęsłowa zakrystia, zakończona dwubocznie. Do korpusu nawowego dobudowano: od pd. dwuprzęsłową, prostokątną kaplicę św. Anny i kwadratową kaplicę kopułową MB Różnicowej, od zach. kwadratową kruchtę z okrągłą wieżyczką schodową, a od pn. takąż kruchtę. Kościół wzniesiono z wapienia, częściowo obustronnie wytynkowano i opięto skarpami. Nakrywają go dachy: dwuspadowy (korpus i kruchta zach.), pięciospadowy (prezbiterium), pulpitowy (zakrystia, kaplica św. Anny), trójspadowy (kruchta pd.) i kopuła (kaplica MBR). Na tle skromnych kamiennych elewacji świątyni wyróżnia się fasada zachodnia o trójkątnym szczycie z blendami. Na pn. ścianie prezbiterium odnaleźć można średniowieczne znaki kamieniarskie i „marmurowe” epitafium Horacego i Anny Lustich z 1628 r. (nieustalony warsztat chęciński?), a w pd.-wsch. części nawy gotycką płaskorzeźbę z Barankiem Bożym. Wejścia do kościoła podkreślają ostrołukowe i zamknięte łukiem dwuramiennym rekonstruowane portale. Jego wnętrze nakrywają zrekonstruowane sklepienia: trójpodporowe (w nawie wsparte na dwóch filarach), krzyżowo-żebrowe (w prezbiterium, zakrystii i kaplicy św. Anny ze zwornikami z 2 poł. XV w.), kolebkowo-krzyżowe (w kruchcie pn.), kolebkowe z lunetami (w kruchcie zach.) i kopułowe na pendentywach (nad kaplicą MBR). Na sklepieniach korpusu i prezbiterium umieszczono płaskorzeźbione, gotyckie zworniki, ozdobione herbami i wsporniki z dekoracją roślinną z lat 50.-70. XIV wieku. W glifach płd. okien prezbiterium i nawy zachowały się fragmenty polichromii z 3 ćw. XIV w.(?). Wśród wyposażenia kościoła godnymi uwagi są: w ołtarzu gł. kamienne antepedium z 3 ćw. XIV w., ołowiana chrzcielnica z 1 poł. XVI w., dwa obrazy z XVIII w. (Immaculata, św. Anna Samotrzeć), przeniesiony z klasztoru w Staniątkach ołtarz NMP z 2 poł. XVIII w. (uszaki 2 poł. XVII. w.) i „marmurowe” epitafia z XVII-XIX w. (Alberta Węgrzynowicza zm. 1677, wyk. nieustalony warsztat z Dębnika).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Opr. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 09-06-2015 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła w Stopnicy, oprac. E. Polanowska, Kielce 1995, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Obraz-Niepokalanie Poczęta N.P. Maria. Kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, oprac. Z. Wojtasik, Kielce 1995, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Obraz-Św. Anna Samotrzeć. Kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, oprac. Z. Wojtasik, Kielce 1995, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Ołtarz Boczny Matki Boskiej. Kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, oprac. Z. Wojtasik, Kielce 1995, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-86
  • Corpus Inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 3: Busko Zdrój i region, wyd. U. Zgorzelska, Kielce 1980.
  • Crossley P., Gothic Architecture in the Reign of Casimir the Great. Church Architecture in Lesser Poland 1320-1380, Kraków 1985.
  • Frazik J. T.. Zagadnienie sklepień o przęsłach trójpodporowych w architekturze średniowiecznej, „Folia Historiae Atrium” 1967, t. IV, s. 5-95
  • Gadomski J., Znaki kamieniarskie w Polsce od roku 1100 do połowy XIII wieku, „Folia Historiae Artium” 1966, t. III, s. 23-67.
  • Gadomski J., Funkcja kościołów fundacji Kazimierza Wielkiego w świetle heraldycznej rzeźby architektonicznej, [w:] Funkcja dzieła sztuki. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Szczecin, listopad 1970, red. E. Studniarowa, Warszawa 1972, s. 103-113.
  • Grzybkowski A., Gotycka Architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 9: Powiat pińczowski, oprac. K. Kutrzebianka, Warszawa 1957, s. 61-63.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Kornecki M., Małkiewiczówna H., Małopolska [w:] Domasłowski J., Karłowska-Kamzowa A., Kornecki M., Małkiewiczówna H., Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984, s. 18, 209.
  • Kowalski W., „Do zmartwychwstania swego za pewnym wodzem Kristusem…". Staropolskie inskrypcje północno-zachodniej Małopolski, Kielce 2004.
  • Olszewski A., Włodarek A., Stopnica. Kościół par. p.w. śś. Piotra i Pawła, [w:] Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2: Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995, s. 215.
  • Szymański J., Kanonikat świecki w Małopolsce od końca XI do połowu XIII wieku, Lublin 1995.
  • Szyszko-Bohusz A., Sokołowski M., Kościoły polskie dwunawowe. Zabytki w nich ocalałe czy też pośrednio się z nimi wiążące i król Kazimierz Wielki, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki”, t. 8, z. 1-2: 1907, szp. 67-124.
  • Walczak, Rzeźba architektoniczna w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego, Kraków 2006.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w stopnickiem, Marjówce 1929.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII w., Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1350 - 1376
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Pl. Piłsudskiego 1, Stopnica
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Stopnica - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy