Historia

Wieś Stogi (niem. Heubuden) została założona w 1562 roku na terenach, które za czasów krzyżackich wykorzystywano jako pastwiska dla koni (bliskie sąsiedztwo Malborka). W 1565 roku wieś oddano w dzierżawę osadnikom holenderskim, a powstała dzięki temu mennonicka gmina (odłam flamandzki) należała do największych na Żuławach. Cmentarz w Stogach został założony w drugiej połowie XVIII wieku, gdy społeczność ta uzyskała prawo budowania własnych domów modlitwy. Drewniany zrębowy budynek wzniesiono w 1768 roku w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza, w drugiej połowie XIX wieku zmodernizowano go i powiększono tak, że mógł pomieścić 800 osób. Nekropolia wraz z kaplicą służyła lokalnej społeczności do II wojny światowej, budynek uległ zniszczeniu około 1950 roku. W północno-zachodniej części historycznego zespołu (poza terenem grzebalnym) w latach 1987-88 wzniesiono niewielki rzymskokatolicki kościół filialny pw. św. Wincentego à Paulo i założono mały przykościelny cmentarz. Pierwsze powojenne prace restauracyjne podjęte zostały na cmentarzu w 1991 roku przez grupę mennonitów z Helmutem O. Reimerem (przedwojennym mieszkańcem Stogów) na czele.

Opis

Cmentarz mennonicki położony jest w południowo-wschodniej części wsi, po północno-wschodniej stronie drogi prowadzącej do Kościeleczek i zajmuje płaski teren wyodrębniony od północy głębokim rowem melioracyjnym. Powierzchnia historycznego zespołu wynosi 2,6 ha, w jego zachodniej części, przylegającej do drogi, zlokalizowany był pierwotnie mennonicki dom modlitwy, zaś większa część wschodnia pełniła funkcję grzebalną. Współcześnie w zachodniej części założenia, na osi wschód-zachód zbudowano kościół filialny z zapleczem duszpasterskim i przykościelnym cmentarzem. Zasadnicza część cmentarna pozostała na niezmienionym czworobocznym rzucie zbliżonym kształtem do rombu, całość otoczona jest drewnianym, współczesnym płotem sztachetowym. Teren nekropolii podzielony został trzema lipowymi alejkami na sześć kwater. Orientowane, rzędowe pochówki występują w pięciu kwaterach (najstarsze z pierwszej połowy XIX wieku w części zachodniej), szósta pozostaje pusta. Szacuje się, że na cmentarzu zachowało się około 300 nagrobków lub ich fragmentów. W krajobrazie cmentarza najbardziej charakterystyczne są wysokie kamienne stele (ok. 90) zwieńczone łukowo, faliście lub trójkątnymi tympanonami. Najstarszym zachowanym nagrobkiem jest kamienna stela Petera Toewsa z 1829 roku. Uwagę zwraca również cippus (stojący, prostopadłościenny cokół) zwieńczony wazą z reliefowym ornamentem – nagrobek starszego gminy z 1851 roku. Inskrypcje na stelach zawierają informacje o latach życia (często z dokładnością do jednego dnia), pełnionych funkcjach czy liczbie posiadanych dzieci. Na odwrocie płyty umieszczano cytaty z Biblii lub indywidualne teksty epitafijne. Wśród ornamentów zdobniczych występują: akant, meander, rozety, wić roślinna czy girlandy. Często stosowane są symboliczne motywy takie jak: skrzyżowane gałązki palm, wieniec laurowy, gwiazda, gołębica, skrzyżowane gałązki dębu. W XVIII i XIX wieku nagrobki wykonywano najczęściej z piaskowca, marmuru lub wapienia, w początkach XX wieku zaczął dominować beton i lastriko (bardzo licznie zachowane obramienia grobów). Na terenie cmentarza występują pomnikowe okazy starodrzewu: jeden około trzystuletni dąb, liczne lipy (około dwustuletnie) i świerki.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 23.06.2025 r.