Kościół przebudowany i rozbudowany w l. 1870-1885. W 1906 r. miała miejsce regotyzacja kościoła. Świątynia zbudowana z cegły częściowo w układzie polskim należy do najstarszych kościołów w regionie. Świątynia mimo przekształceń jest interesującym świadectwem architektury gotyckiej na terenie Wielkopolski oraz stanowi dominantę architektoniczną w krajobrazie zachowanego układu przestrzennego miasta.

Historia

Stawiszyn wzmiankowany był w źródłach w 1291 roku jako miasto książęce, usytuowane przy dawnym szlaku kalisko-pomorskim. Najpierw zostało zniszczone przez najazd Litwinów w 1306 r. a następnie przez Krzyżaków w 1331 r. Wtedy zniszczeniu uległ pierwszy kościół w Stawiszynie. Z polecenia króla Kazimierza Wielkiego wzniesiono w mieście zamek, nowy kościół w miejscu zniszczonego oraz obwarowania. Ponowienie lokacji miejskiej miało miejsce w 1419 r. przez Władysława Jagiełłę. Jako miasto znaczne, Stawiszyn wysłał na wyprawę malborską w 1458 roku - 15 żołnierzy. Po 1518 roku dobra stawiszyńskie stały się uposażeniem Akademii Lubrańskiego w Poznaniu. W XVI w. miasto i kościół znalazły się w rękach dysydentów - Braci Czeskich. Poważnemu zniszczeniu kościół uległ w czasie potopu szwedzkiego w l. 1655-60. Zniszczeniu uległo również miasto, co było przyczyną jego powolnego upadku. Dnia 12 marca 1706 r. w wyniku uderzenia pioruna zawaliła się wieża kościelna, która zarwała dach i sklepienia nawy. W 1740 r. naprawiono dach i sklepienie prezbiterium. Ta część pełniła wówczas rolę kościoła, a korpus ulegał postępującemu niszczeniu. W 1779 r. nadmurowano ściany korpusu, zamontowano okna, wykonano drewnianą podłogę i sufit, a nowy dach pokryto gontami. W 1870 roku powstała kruchta od północy, a w 1876 kaplica od strony południowej oraz nadbudowano wieżę. Dwa lata później dachy kościoła pokryto dachówką. W l. 1881-82 miała miejsce reparacja murów oraz stropów w kościele. W l. 1884-85 wybudowano nową wieżę, wysoką na 157 stóp oraz przełożono dachówkę na kościele. W 1886 r. pomalowano wnętrze kościoła. W XIX wieku rozebrano mury miejskie i zamek. W okresie powstania styczniowego walczył w pobliżu Stawiszyna oddział Edmunda Calliera. W XIX i XX wieku rozwijało się w Stawiszynie rzemiosło, głównie kuśnierstwo i szewstwo. W 1906 r. za ks. Edwarda Esmana kościół został odnowiony i regotyzowany. Odbudowano sklepienia ceglane w korpusie kościoła, poszerzono okna, wzmocniono ściany, na poziomie okien zwieńczone krenelażem, powstała murowana empora organowa. Wówczas to nadano kościołowi obecny wygląd. Zapewne wówczas dawny cmentarz ogrodzono murem. W następnych latach kościół otrzymał nowe wyposażenie. W l. 1914-15 A. Przewalski wykonał polichromię we wnętrzu kościoła. W okresie po II wojnie światowej kościół był wielokrotnie remontowany. W l. 60. XX w. odmalowano wnętrze kościoła, odnowiono polichromię, naprawiono szkarpy, odwodniono teren wokół kościoła, wykonano remont dachu i jego pokrycia. Z 1981 r. pochodzą witraże w kościele wyk. przez Leonarda Brzezińskiego z Szamotuł. W 1999 r. w prezbiterium położono marmurową posadzkę oraz wykonano stalle.

Opis

Miasto Stawiszyn należy do najmniejszych powierzchniowo miast w Polsce. Położone jest nad rzeczką Bawół, przy szosie Kalisz-Konin. Miasto zachowało dawny układ owalnicowej osady z placem targowym - rynkiem. Kościół św. Bartłomieja i św. Jadwigi zbudowany został na wschód od rynku, nieopodal dawnych obwarowań i zamku, w kwartale wyznaczonym ulicami Kościelną, Kaliską i Niecałą. Na miejscu rozebranego zamku, zbudowano w 1844 kościół ewangelicki. Imponująca bryła kościoła otoczona dawnym cmentarzem na rzucie owalu, obwiedzionym częściowo ceglanym parkanem i ogrodzeniem kutym-stalowym pomiędzy ceglanymi słupkami stanowi obok kościoła ewangelickiego dominantę w krajobrazie miasta. Cmentarz dostępny przez bramę od północy i od wschodu Wokół kościoła znajduje się ciąg komunikacyjny. Na północ od kościoła, przy murze zbudowana została neogotycka dzwonnica.

Świątynia gotycka, orientowana, murowana z cegły w układzie polskim, trzynawowa, halowa. Korpus nawowy na planie kwadratu, trzyprzęsłowy. Nawy boczne, niejednakowej szerokości (południowa węższa), oddzielone od szerokiej nawy głównej ośmiobocznymi filarami. Prezbiterium niższe, wydłużone, trzyprzęsłowe, zamknięte wielobocznie. Od północy, do prezbiterium przylega prostokątna przybudówka z dwuprzęsłową zakrystią z przedsionkiem. Wieża w dolnej partii gotycka, w górnej neogotycka, na rzucie zbliżonym do kwadratu, szerokością nawiązująca do nawy głównej. Przy środkowych przęsłach elewacji bocznych korpusu, kwadratowe przybudówki, z których północna pełniła funkcję kaplicy przedpogrzebowej, południowa natomiast jest kaplicą grobową Łubieńskich. Pod nią znajduje się krypta. Rozczłonowana, imponująca bryła kościoła, oparta na fundamentach z kamienia polnego, częściowo łamanego, opięta szkarpami, w tym narożnikowe ustawione przekątniowo. Dominuje nad całością, dostawiona do zachodniej elewacji, masywna wieża, wtopiona w bryłę, w dolnej partii czworoboczna z kruchtą, w części wyniesionej ponad kalenicę korpusu o formie oktogonalnej, zwieńczona ośmiobocznym iglicowym hełmem, pokrytym blachą. Dachy nawy i kaplic dwuspadowe kryte dachówką karpiówką. Detal architektoniczny elewacji w postaci gzymsów i obramień okiennych opracowany w tynku. Detal wewnątrz kościoła z ceglanych kształtek, częściowo wykonany w zaprawie. Elewacja zachodnia, w połowie zasłonięta wieżą, po bokach z ostrołucznymi blendami, zwieńczona trójkątnym szczytem. Elewacje boczne korpusu - trójosiowe, jednopoziomowe, zwieńczone szerokim pasem tynku i wąskim profilowanym gzymsem podokapowym. Środkowe przęsła przesłonięte przybudówkami, a ostrołuczne otwory okienne bez rozglifień, w tynkowanych opaskach. Na korpusie od wschodu, w blendach z napisami informującymi o remontach kościoła, w 1865 r., l. 1981-82. Elewacje prezbiterium trójosiowe, z gzymsem okapnikowym o profilu kapinosa na wysokości ław okiennych, zwieńczone szerokim pasem tynku i profilowanym gzymsem podokapowym. Wieża w dolnej części z ostrołucznymi blendami, od zachodu, na osi, ostrołukowy portal wejścia głównego. Dolny masyw wieży wieńczy szeroki pas tynku oraz ponad nim arkadowa galeryjka z szerokim kostkowym gzymsem. W oktogonalnej części górnej, w każdej elewacji wysokie otwory okienne, w arkadowej oprawie, wypełnione maswerkiem z żaluzjami. Ponad nimi trzy prostokątne blendy z wklęsłymi narożnikami i gzyms kostkowy. Górną część wieży wieńczy wieniec dwuspadowo zadaszonych szczycików, których powierzchnie wypełniają biforyjne okienka w arkadkowych oprawach. Hełm wieży z lukarnowymi okienkami w co drugiej połaci, z koroną z trójkątnych szczycików w górnej części, zwieńczony krzyżem.

Sklepienia krzyżowo-żebrowe, gotyckie, w kruchcie wieżowej. W nawie sklepienia neogotyckie z 2 poł. XIX w., na nadwieszonych, trójdzielnych służkach wiązkowych. Prezbiterium od nawy oddzielone belką tęczową. W prezbiterium sklepienia wsparte na konsolach kroksztynowych z podwieszoną kiścią winorośli, otoczoną liśćmi. Połowę przestrzeni zachodniego przęsła nawy głównej wypełnia trójboczna empora chórowa wsparta na ostrołukowych arkadach. Ściany nawy i prezbiterium, do wysokości ław okiennych dekoruje motyw grubego krenelaża. Polichromie na sklepieniu prezbiterium i nawy głównej oraz na ścianach prezbiterium. Najstarsze wyposażenie kościoła pochodzi z pocz. XVIII w., mi in. barokowy ołtarz główny z rzeźbami śś. Kazimierza, Stanisława Biskupa, Wojciecha i Wacława. Pozostałe wyposażenie neogotyckie i neobarokowe z 2 poł. XIX i pocz. XX wieku.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Bliższe informacje na temat parafii oraz godziny Mszy Św. diecezji kaliskiej. www.diecezjakaliska.pl

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-11-2015 r.