Historia

Miasto Staszów powstało w pierwszej ćwierci XVI wieku. Dokładna data lokacji nie jest znana (nie zachował się przywilej lokacyjny ani inne dokumenty lokacyjne), ale nadanie przez króla Zygmunta Starego przywilejów targowych w 1525 i w 1526 roku świadczyć może o uprzednim już funkcjonowaniu ośrodka. Miasto założył Hieronim Łaski, wkrótce po mariażu z dziedziczką okolicznych dóbr Anną Kurozwęcką. Magnat ów zapewne korzystał z rad i wiedzy swojego znamienitego stryja, kanclerza i prymasa Jana Łaskiego, który właśnie wtedy wydał łacińskie tłumaczenie zasad zakładania i organizacji miast (tzw. prawa niemieckiego). Zasady te, uznane w Polsce prawie za swoje, stały u podstaw wielu wcześniejszych i późniejszych lokacji miast, szczególnie w Małopolsce. Nowy ośrodek powstał najprawdopodobniej na wolnym terenie, sąsiadując od wschodu z kościołem parafialnym i wcześniejszą wsią kościelną, która funkcjonowała przy brodzie, na lokalnym lecz ważnym szlaku - z królewskiej Stopnicy do biskupiego Opatowa. W XVI wieku, w początkowym okresie funkcjonowania, w pełni wykształcone były zapewne tylko kwartały przyrynkowe, ale miasto dość szybko się rozwijało i mimo zmian właścicielskich i różnorakich koligacji rodzinnych stało się wkrótce znaczącym miejscem w województwie sandomierskim – z rozwiniętą działalnością rzemieślniczą i handlową, było też ośrodkiem administracji gospodarczej dóbr szlacheckich kolejnych właścicieli prywatnych (do II wojny światowej) – Tęczyńskich, Opalińskich, Sieniawskich, Czartoryskich, Lubomirskich, Potockich, Radziwiłłów. Zakreślony w początkach XVI wieku obszar sukcesywnie wypełniał się zabudową i ludnością – na pewno szybciej w okresach prosperity (np. za władania Augusta Czartoryskiego w latach 40-60 XVIII wieku, czy braci Artura i Adama Potockich w latach 40. XIX wieku, czy też w latach względnej stabilizacji politycznej i rozwoju gospodarczego na przełomie XIX i XX wieku); wolniej w czasach wojen i klęsk elementarnych oraz zastoju gospodarczego. Miastem powiatowym był Staszów na krótko w pierwszej połowie XIX wieku, w ramach guberni sandomierskiej i nie doznał degradacji przez rosyjskiego zaborcę do rangi osady, która w 1869 roku stała się udziałem prawie 3/4 ośrodków miejskich dawnej Sandomierszczyzny. Apogeum historycznego zaludnienia (ponad 11000 mieszkańców) osiągnął u progu I wojny światowej, będąc przez pewien czas drugim miastem w guberni radomskiej. W okresie międzywojennym powoli odbudowywał się ze zniszczeń, wykorzystując zastany, w dużej mierze pierwotny układ urbanistyczny; ale powiększony po włączeniu (w 1925 r.) przedmieścia Staszówek w obręb miasta. Kataklizm II wojny światowej skutkował w Staszowie ogromnym ubytkiem ludności (była to przede wszystkim eksterminacja przez niemieckiego okupanta ludności żydowskiej, która stanowiła wtedy ponad 50% mieszkańców) oraz znaczącym zniszczeniem zabudowy. W pierwszych latach powojennych porządkowano miasto i odbudowywano lokalnie co ważniejsze obiekty, pozwalając na samorzutną odbudowę zabudowy mieszkaniowej; miasto trwało wtedy jeszcze prawie że w granicach przedwojennych. Duże zmiany zaszły dopiero w latach 60. XX wieku – poprzedzone w 1954 roku przywróceniem miastu statusu powiatu. Decyzje ówczesnych władz centralnych o umieszczeniu właśnie w Staszowie zaplecza mieszkalno-usługowego dla lokowanego w okolicach przemysłu (siarkowego i energetycznego) stały się przyczyną i okazją do dynamicznego rozwoju miasta. Opracowany wówczas (pod koniec lat 60. XX wieku) plan ogólny zagospodarowania przestrzennego, zawierał dyspozycje, które określiły na długie lata, a w zasadzie do dziś, kierunki i rodzaj rozwoju przestrzennego miasta. Powstawały kolejno osiedla wielo- i jedno-rodzinne, z coraz okazalszymi obiektami usługowymi i użyteczności publicznej oraz rozległymi terenami sportowo-rekreacyjnymi. Obecnie Staszów ma utrwalony już status i wizerunek miasta powiatowego, atrakcyjnego położeniem, bogatego historią i zadbanego przez włodarzy; choć niestety o zubożonym zasobie zabytkowym.

Opis

Miasto powstało na rozległym płaskowyżu, nachylonym lekkim stokiem ku południowi, do rzeki Czarnej Staszowskiej. Od strony wschodniej oparte było na starym trakcie, wzdłuż którego funkcjonowała przedlokacyjna wieś ze starszym kościołem na wyniosłości terenu. Kościół ten odgrywał i odgrywa istotną rolę w topografii miasta; jego usytuowanie na osi wychodzącej z rynku głównej niegdyś ulicy (Kościelnej) świadczy o intencjonalnym do takiej ekspozycji wytyczeniu tego placu. Wokół rozległego rynku wyznaczono przyległe i kolejne kwartały - bloki zabudowy. Najważniejsze i najszybciej zasiedlone były bloki przyrynkowe, tutaj jednofrontowe, podzielone na szerokie działki siedliskowe. Dalsze – skrajne i boczne kwartały zabudowy były zapewne w paśmie środkowym dwufrontowe, a działki od strony południowej najprawdopodobniej sięgały rzeki, gdzie zlokalizowano też funkcje gospodarcze i przemysłowe. Natomiast rozległy i w miarę płaski teren od strony północnej zajmowały długie działki z ogrodami, a dalej uposażenie rolne. Nie było murów, ale z pewnością długo były czytelne granice ośrodka, a dostępne wjazdy określone i przestrzegane (o czym świadczy dziewiętnastowieczne już założenie szlabanów). Z narożników rynku, zgodnie z kanonem, wychodziły cztery pary ulic; dwóch kategorii – główne (po części tranzytowe) i drugorzędne (boczne i gospodarcze). Taki układ urbanistyczny miasta zachował się w jego strefie centralnej do dziś, oczywiście z pewnymi korektami/regulacjami ulic i zabudowy, zaszłymi w ciągu kilku wieków trwania ośrodka. Pierwotna zabudowa była drewniana, wymiana na murowaną nastąpiła w XIX i XX wieku. Zajmowaniu przez zabudowę nowych terenów (głównie od strony południowej, w widłach rzeki - tzw. Przedmieście Krakowskie) oraz zagęszczaniu jej w części środkowej towarzyszyła, począwszy od XVIII wieku budowa gmachów publicznych. Był/jest to przede wszystkim powstały w połowie XVIII wieku charakterystyczny budynek kramnic stojący pośrodku rynku, a także obiekty sakralne – drugi (już śródmiejski) kościół pw. św. Ducha (obecnie w jego miejscu powstał kościół nowy i monumentalny), a w części południowej miasta synagoga (obecnie nieistniejąca) i cerkiew (też już nieistniejąca). Wybudowano też inne gmachy użyteczności publicznej – szpital, szkołę, łaźnię, koszary (z późniejszym domem oficerskim), które mniej lub więcej przekształcone przetrwały do dzisiaj. Miasto mimo znaczącego wzrostu ludności niespecjalnie rozwijało się przestrzennie; w zasadzie do lat 50. XX wieku trwało w obrysie zakreślonym przy lokacji (ale z włączonym przedmieściem Staszówek) i w układzie wyznaczonych wtedy ulic i kwartałów – co widać na załączonych mapkach. Dopiero wspomniane wyżej, zadekretowane odgórnie w latach 60. XX wieku, uprzemysłowienie regionu spowodowało dynamiczny rozwój Staszowa – przestrzenny i administracyjny. Od lat siedemdziesiątych zaczęły m.in. powstawać osiedla mieszkaniowe – wielorodzinne najpierw na północnym skraju miasta (nawet z włączeniem kilku kwartałów staromiejskich), później poza starym ośrodkiem po stronie wschodniej (które ciągle się rozbudowuje) - oraz, dość żywiołowo, jednorodzinne we wschodnich i południowych rejonach miasta. Tradycyjnie przemysłowo – magazynowy charakter mają południowe obrzeża miasta. Przedsięwzięciom mieszkaniowym towarzyszą inwestycje usługowe i oświatowe – m.in. szpital, hala sportowa z basenem, szkoły, jak też komunalne i transportowe (np. obwodnica drogowa i terminal LHS). Porządkowaniu i punktowej zabudowie ulegają również tereny śródmiejskie, ale wyznacznikiem współczesnego wizerunku miasta mogą być rozległe i zróżnicowane tereny rekreacyjne. Obok historycznego parku powstałego jeszcze w XIX wieku (za rzeką od strony południowej), w okresie powojennym powstały dwa parki przy ww. osiedlach, a ostatnio zagospodarowano rekreacyjnie i imprezowo tereny nadrzeczne. Pomyślność trwania Staszowa wydaje się niezaprzeczalna, choć może szkoda kilku arbitralnych decyzji i straconych szans, które być może pozwoliłyby uchronić stare centrum przed agresywnymi wtrętami współczesności i ocalić znikającą substancję tradycyjnej zabudowy. 

Zabytek dostępny.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, OT NID w Kielcach, 30.05.2025 r.