Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, Stary Zamek
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika

Stary Zamek

photo

Kościół w Starym Zamku jest późnoromańską świątynią wiejską, z zachowanym układem przestrzennym wnętrza, detalem architektonicznym oraz portalem, na którym znajduje się pierwsze, znane na ziemiach polskich przedstawienie św. Stanisława. Pierwotna bryła kościoła zmieniona została przez dobudowę gotyckiej wieży i późniejszej kruchty południowej.

Historia

Kościół późnoromański, wzmiankowany jako parafialny w 1381 r., wzniesiony został w 3. ćw. XIII wieku. Jednonawowy, z węższym, prosto zamkniętym prezbiterium, posiadał pierwotnie emporę zachodnią, rozebraną w trakcie budowy wieży zapewne na pocz. XIV wieku. Od wieku XVI do 1672 r. był świątynią protestancką. Ok. 1600 r. przebudowano wnętrze, wprowadzając lożę kolatorską (nad zakrystią) oraz chór muzyczny przedłużony w emporę przy północnej ścianie nawy. Pokryto także polichromią służki żeber i portal południowy. Po rekatolizacji przeprowadzono remont budowli. W 1694 r. wybudowano w konstrukcji szachulcowej kruchtę południową, która spłonęła w 1846 r. i zastąpiona została obecną murowaną. W 1846 r. wybudowano zapewne także przybudówkę przy zakrystii. W 1853 i 1915 roku odnawiano więźbę i pokrycie dachowe kościoła. Ponadto w 1915 r. przeprowadzono prace konserwatorskie przy stropie nawy, zmieniono wykrój otworów okiennych oraz położono nowe tynki wewnętrzne.

W 1958 r. ponownie erygowano parafię. W 1962 r. poddano konserwacji portal południowy. Kolejne prace remontowo-konserwatorskie wykonano w l. 1963-1964, kiedy to m.in. wyeksponowano detale późnoromańskiej kamieniarki i przeniesiono ambonę na obecne miejsce. W 1966 r. częściowo zrekonstruowano wschodnie okno prezbiterium z maswerkiem, na podstawie rysunków Hanny i Tadeusza Kozaczewskich. W l. 1974-1975 ponownie poddano konserwacji portal południowy.

Opis

Kościół usytuowany w centrum wsi na niewielkim wyniesieniu, otoczony cmentarzem ogrodzonym kamiennym murem z przyporami.

Kościół orientowany, murowany z kamienia łamanego. Jednonawowy, założony na planie prostokąta, z węższym, zbliżonym do kwadratu prezbiterium, do którego przylega od północy zakrystia z przybudówką (1846 r.). Nawę poprzedza od zachodu czworoboczna wieża kryta dwuspadowym dachem. Przy nawie od południa prostokątna kruchta (1846 r.). Nawa, prezbiterium i kruchta nakryte dachami dwuspadowymi; zakrystia z przybudówką dachami pulpitowymi. W murach wieży, nawy i prezbiterium zachowane otwory maculcowe. Naroża nawy i prezbiterium wzmocnione przyporami z gładzonych ciosów granitowych. Kruchta południowa i przybudówka północna murowane z cegły, tynkowane. We wschodniej ścianie prezbiterium ostrołukowy otwór okienny z częściowo zrekonstruowanym, piaskowcowym maswerkiem. W północnej ścianie nawy niewielkie kamienne biforium; otwory okienne zakrystii w obramieniach z piaskowca. W południowej ścianie nawy ostrołukowy portal główny z 3. ćw. XIII w., uskokowy, z trzema parami kolumienek i płaskorzeźbionym tympanonem, na którym znajduje się przedstawienie Tronującej Madonny z Dzieciątkiem i św. Stanisławem na awersie oraz gloryfikacja męczeństwa świętego na rewersie. Po bokach portalu dwie granitowe rzeźby lwów z XII w., wmurowane w XX wieku.

Nawa nakryta stropem belkowym z podsufitką, prezbiterium jednoprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym; żebra sklepienne wsparte na służkach w formie kamiennych kolumienek z kielichowymi kapitelami, zwornik ozdobiony rozetą. Kruchta południowa i przyziemie wieży przesklepione kolebami.

W prezbiterium kamienne, ostrołukowe sakramentarium i trójlistna wnęka nad pisciną z 3 ćw. XIII w., a także fragment obramienia sakramentarium z k. XV wieku. Późnobarokowy ołtarz gł. i ambona z 1714 r., w ołtarzu obraz św. Stanisława z 1858 r. autorstwa Karla Krachwitza. Na parapecie loży kolatorskiej drzewo genealogiczne rodziny von Senitz z ok. 1600 roku. Chór muzyczny z ok. 1600 r., ozdobiony kartuszami herbowymi przemalowanymi zapewne w l. 1963-64. W nawie późnorenesansowe epitafia figuralne.

Zabytek dostępny.

Oprac. Beata Sebzda, OT NID we Wrocławiu, 12.11.2014 r.

Bibliografia

  • Degen K., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreis Breslau, Frankfurt am Main 1965, s. 225-235.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria Nowa, t. IV, z. 2, Województwo wrocławskie, Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice, pod red. J. Pokory i M. Zlata, Warszawa , s. 126-129.
  • Kozaczewski T., Jednonawowe kościoły romańskie na Dolnym Śląsku. Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej, nr 16, Architektura II, Wrocław 1957, s. 33-63.
  • Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości P-S), Prace Naukowe IHASiT Politechniki Wrocławskiej nr 29, seria: Monografie 17. Wrocław 1994, s. 27-28, 233-237.
  • Pietrusiński J., Portal św. Stanisława w Starym Zamku. Biuletyn Historii Sztuki, R. 1968, nr 3, s. 346-355.
  • Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska. Warszawa 2005, s. 320.
  • Rozpędowski J., Warowne kościoły na Śląsku. Roczniki Sztuki Śląskiej, t. VI, R. 1968, s. 54-97.
  • Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII w., Warszawa 1955, s. 62-66.
  • Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000, s. 226-228.
  • Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009, s. 446-450.
  • Walicki M., Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, Warszawa 1976, s. 487-488.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006, s. 803-80.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 3. ćw. XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Stary Zamek
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. wrocławski, gmina Sobótka - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy