Historia

Stara Wiśniewka położona jest w gminie Zakrzewo, nad rzeczką Wiśniewką, ok. 10 km na północ od Złotowa. Powiat złotowski leży na północnym skraju woj. wielkopolskiego. Najstarsza wzmianka o wsi, noszącej pierwotnie nazwę Wiśniewka, pochodzi z 1491 roku. W XVI w. obok wsi istniał folwark wraz z młynem wodnym wchodzący w obręb dóbr złotowskich. Zachowały się przywileje wystawione mieszkańcom wsi przez Działyńskich – dziedziców wspomnianych dóbr. W 1824 roku, na części gruntów Wiśniewki, powstała wieś nazwana Nową Wiśniewką (niem. Neu Wisniewke). Od tego czasu pierwotną wieś nazywano Polską Wiśniewką (niem. Polnische Wisniewko). Nazwa obecna wprowadzona została dopiero po 1945 roku. W okresie międzywojennym wieś stanowiła silny ośrodek polskości. Obszar powiatu złotowskiego, do czasu II wojny, znajdował się w granicach Niemiec.

Kościół parafialny w Starej Wiśniewce wzniesiony został w 1647 roku z fundacji ówczesnego dziedzica – Zygmunta Grudzińskiego (1572-1653), notabene kalwina, który na krótko przed śmiercią przeszedł na katolicyzm. W 1638 roku Grudziński założył nieopodal Poznania prywatne miasto Grzymałowo (nazwane od herbu wojewody kaliskiego) – obecny Swarzędz. Według akt wizytacyjnych z 1653 roku, świątynia nosiła wówczas wezwanie św. Anny. Stara Wiśniewka początkowo wchodziła w obręb parafii w Zakrzewie. Podczas potopu szwedzkiego kościół częściowo został zniszczony przez pożar. Odbudował go syn fundatora – Andrzej Karol Grudziński. W 1762 roku  kościół został przebudowany przez nowego właściciela wsi – Aleksandra Działyńskiego. Wówczas miała miejsce konsekracja świątyni. W 1765 roku wymalowano bezpośrednio na drewnie polichromie ornamentalno-architektoniczne i figuralne w prezbiterium, w tym – kotarę za ołtarzem głównym oraz iluzjonistyczne ramy architektoniczne ze skręconymi spiralnie kolumnami na ścianach bocznych. Polichromie w nawie pochodzą z 1647 oraz z 1816 roku. Ponad zachodnią częścią nawy nadbudowana została wieża. W latach 1906-18 przeprowadzono remont budynku, w trakcie którego wyrównano wysokość prezbiterium i nawy, a cała świątynia została przykryta wspólnym gontowym dachem. Zachowane materiały ikonograficzne pokazują jednak, iż nastąpiło to później, po roku 1930. W latach 20. XX wieku malowidła we wnętrzu kościoła całkowicie zatynkowano. W pomieszczeniu obok prezbiterium zachowany jest witraż przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem wykonany w 1935 roku przez K. Kolbego z Królewca. Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej po północnej stronie prezbiterium dobudowano zakrystię (nieco mniejsza przybudówka w tym miejscu istniała już na początku XX w., co potwierdza pocztówka z 1906 roku).

Parafia Stara Wiśniewka została erygowana 25 stycznia 1968 roku. Ostatnie remonty kościoła rozpoczęto w 2007 roku. W okresie do 2012 roku wzmocniono i zabezpieczono konstrukcję kościoła, gdyż przechylał się ku południowi. W 2016 roku wymieniono pokrycie dachu i zakonserwowano więźbę dachową oraz przeprowadzono fumigację. Równolegle prowadzono prace we wnętrzu kościoła, gdzie nastąpiło odkrycie barokowej dekoracji malarskiej ścian i stropów. Ich identyfikacja, oczyszczenie, konserwacja oraz odtworzenie miały miejsce w latach 2017-2019. Wszystkie prace zatrzymały postępującą destrukcję świątyni oraz pozwoliły na odkrycie pięknej polichromii. Dekoracja ścian stanowi jeden z nielicznie zachowanych na terenie północnej Wielkopolski przykładów XVIII-wiecznego wystroju malarskiego drewnianego kościoła. Za przeprowadzenie z niezwykłym pietyzmem prac konserwatorskich kościół został wyróżniony w konkursie Zabytek Zadbany w 2020 roku w kategorii „architektura i budownictwo drewniane”.

Opis

Kościół pw. św. Marcina Biskupa (z Tours) położony jest we wschodniej części wsi. Świątynia jest orientowana. Teren dawnego cmentarza przykościelnego otoczony jest murem z kamienia polnego. W pobliżu kościoła znajduje się drewniana, XVII-wieczna dzwonnica, wzniesiona na planie prostokąta, kryta dwuspadowym dachem. Kościół został wzniesiony na planie prostokąta, z nieco węższym, prostozamkniętym prezbiterium od wschodu. Skromna, wiejska świątynia posiada jednonawowe wnętrze. Przy północnej ścianie do prezbiterium przylega prostokątna zakrystia. Kościół oraz prezbiterium nakryte są jednokalenicowym dachem dwuspadowym. Nad całością dominuje wysoka wieża nadbudowana ponad zachodnią częścią dachu kościoła, zwieńczona barokowym hełmem z latarnią. Kościół posiada w swej bryle dwie konstrukcje budowlane. Prezbiterium wzniesiono w konstrukcji sumikowo-łątkowej, a nawę – w konstrukcji zrębowej. Ściany świątyni od zewnątrz zostały oszalowane pionowo deskami, wewnątrz – otynkowane. Ściany na zewnątrz wieńczy drewniany gzyms. Dodatkowo wzmocnione zostały w partii nawy lisicami. Wieża powstała w konstrukcji słupowo-ramowej. Dachy oraz hełm wieży pokryto gontem. Główne wejście do kościoła, zamknięte odcinkowo, znajduje się w ścianie zachodniej, a prostokątne wejście boczne – w ścianie północnej. Wejście główne nakryte jest nowym dwuspadowym daszkiem. W elewacji południowej znajdują się trzy zamknięte segmentowo okna wypełnione figuralnymi witrażami powstałymi w okresie międzywojennym, w elewacji północnej – jedno okno segmentowe. Elewacja wschodnia prezbiterium zwieńczona jest trójkątnym szczytem, oddzielonym obdaszkiem. Wnętrze kościoła nakrywa drewniany strop belkowy. Wyposażenie świątyni obejmuje m.in. późnobarokowy ołtarz główny z połowy XVIII w. z obrazem św. Marcina, późnobarokowy ołtarz boczny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, manierystyczny ołtarz boczny z XVII w. z obrazem „Opłakiwanie Chrystusa”. Na uwagę zasługuje też osiemnastowieczna ambona i dwa konfesjonały oraz chrzcielnica o formach renesansowych. Niezwykłego uroku dodała wnętrzu polichromia odsłonięta spod tynku na ścianach prezbiterium oraz nawy.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30.10.2025 r.