Historia obiektu

W 2. połowie XIX w. do Sosnowca przybył pochodzący z Saksonii przemysłowiec – Henryk Dietel. W 1878 r. uruchomił on na terenie miasta przędzalnię wełny czesankowej. Zakład zlokalizowano na terenach przylegających do linii kolejowej (relacji warszawsko-wiedeńskiej). Oprócz wspominanej powyżej przędzalni, w skład powstałego zespołu wchodziły także: budynki mieszkalne dla pracowników fabryki, biura dyrektorów, zabudowania gospodarcze, kościół ewangelicki, lazaret oraz szkoła realna.

W latach 1890-1900, w sąsiedztwie przedstawionych budynków pracowniczych, wzniesiono pałac, będący główną siedzibą mieszkalną rodziny Dietlów. W 1894 r. przy jego wschodniej ścianie powstała oranżeria. Na wewnętrznym dziedzińcu przylegającym do obiektu, z czasem, ustawiono fontannę ozdobioną postaciami kamiennych lwów.

Z rezydencją powiązane zostało założenie parkowe, które powstało w wyniku przekształcenia wcześniej istniejącego w terenie fragmentu lasu liściastego. Park swoją ostateczną postać uzyskał w 1. połowie XX w. (przypuszcza się, że został on ukształtowany w momencie gdy trwały prace wykończeniowe w obrębie pałacu, tj. ok. 1900 r., lub wybudowano go w latach 1901-1904). Projekt założenia mógł powstać natomiast znacznie wcześniej, czyli ok. 2. połowy XIX w. O powyższym świadczyć może zachowana rycina, przedstawiająca zespół w latach 1880-1894, na której uwzględniono także rozplanowanie poszczególnych wnętrz ogrodowych.

Za autora koncepcji - według której ukształtowano założenie zieleni - zwyczajowo uznaje się Fritza Hanischa, ogrodnika-inżyniera pracującego w latach 1900-1904 m.in. dla rodziny Dietlów. Z jego to inicjatywy w terenie najprawdopodobniej usytuowano sztuczne ruiny oraz świątynię Sybilli, zwaną także „świątynią dumania”. Prace w obrębie obiektu powadzone były natomiast przez Robert Pietscha – ogrodnika nadzorowanego przez Hanischa.

Przekształcenia realizowane w obrębie parku, wpływające na jego dzisiejszą postać najprawdopodobniej miały miejsce od około połowy i w 2. połowie XX w. Po zakończeniu II wojny światowej wyburzono mur, który pierwotnie wyznaczał granice (zasięg) zespołu. W wyniku tych działań nastąpiła zmiana przeznaczenia obiektu – z założenia rezydencjonalnego stał się on parkiem miejskim. W latach 50. XX w. rozebrano oranżerię przylegającą do bryły pałacu. W okresie tym przypuszczalnie do parku wprowadzono też nowe formy oświetlenia. W 1970 r. z obiektu usunięto niemal wszystkie budowle ogrodowe. W latach 70. XX w. oddano natomiast do publicznego użytku wybudowane wcześniej budynki, tj. krytą pływalnię oraz halę sportową, które umieszczono w północnej i zachodniej części założenia. Być może w tym okresie, przed wejściem do pływalni uformowano również tarasy o geometrycznym zarysie. W ich rejonie dodatkowo ustawiono elementy małej architektury, takie jak np. ławki i kosze na śmieci.

Opis

Park związany z dawnym pałacem Dietla położony jest w centralnej części miasta Sosnowca (dzisiejsza dzielnica Pogoń). Jego obecne granice wyznaczone zostały przy udziale przebiegu ul. Stefana Żeromskiego (od północy – dawnej ul. Dietla), ul. Orlej oraz położonej przy ul. Zakątek zabudowy mieszkaniowej (od zachodu). Od południa i częściowo od wschodu park sąsiaduje z terenami kolejowymi. Historycznie znajdował się on naprzeciw budynków pracowniczych, położnych przy wspomnianej ul. Dietla, budując wraz nimi oraz z zabudowaniami przemysłowymi, kościołem, szkołą i rezydencją jeden zespół.

Przedmiotowe założenie zostało ukształtowane jako obiekt w stylu swobodnym, przypuszczalnie, w odmianie krajobrazowej. Jego powierzchnia obecnie wynosi ok. 6 ha, w tym ok. 0,14 ha zajmuje obszar związany ze zbiornikiem wodnym (nie ustalono informacji na temat pierwotnej powierzchni założenia).

Pod względem ukształtowania, teren parku charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą. Początkowo mało urozmaicona powierzchnia, na skutek przeprowadzenia w jej obrębie robót ziemnych, wzbogaciła się o poszczególne wzgórza oraz staw, ulokowany w północnej części. Przypuszcza się, że została ona ukształtowana ok. 1901 r., w skutek przeprowadzenia robót ziemnych.

Do głównych składników tworzących strukturę obiektu z pewnością należy zaliczyć komponowane formy roślinności, zbiornik wodny (staw) wraz z wodotryskiem i zasilającymi go strumieniami oraz budowle ogrodowe. W najwyższym punkcie terenu (zachodni fragment parku) wzniesiono sztuczne ruiny, nawiązujące do średniowiecznych warowni. Stanowiły one punkt, z którego roztaczał się widok na przywołany staw. Przy północnym brzegu zbiornika wodnego znajdował się taras widokowy, także pozwalający na jego obserwację. W południowej części wybudowano glorietę, a w środkowej (także na wzniesieniu) ulokowano świątynię Sybili, przed którą umieszczono kolejny taras widokowy. Poszczególne wnętrza krajobrazowe kształtowano przy pomocy grup drzew i krzewów, a także smug i kulis. W zachodnim fragmencie obecna była aleja utworzona z platanów. Poszczególne grupy krzewów towarzyszyły również budowlom ogrodowym, podkreślając ich sylwety. W sąsiedztwie sztucznych ruin znajdowało się alpinarium. Nad strumieniem, doprowadzającym wodę do stawu, wybudowano natomiast drewniane mosty.

Program zespołu uzupełniały zabudowania gospodarcze znajdujące się przypuszczalnie w zachodnim fragmencie. Należały do nich budowle, takie jak: szklarnie (wraz z towarzyszącym im ogrodem warzywnym oraz sadem) czy szparagarnia. W części północno-wschodniej wybudowano natomiast lodownię. Teren parku otoczony był ceglastym murem, w którym wyznaczono dwie bramy. Pierwsza z nich znajdowała się od strony zachodniej, druga – północnej (w rejonie tzw. Willi Alfreda).

Za sprawą zróżnicowanej rzeźby terenu, w obiekcie możliwe było stworzenie odpowiednich powiazań widokowych. Główne z nich wykształciły się między sztucznymi ruinami, a zabudowaniami pałacowymi oraz świątynią Sybilli. Zespół posiadał powiazania widokowe również z pobliskim założeniem, znajdującym się w sąsiedniej dzielnicy miasta. Z terenu położonego tuż przy pałacu rozciągał się widok na dolinę rzeki Czarnej Przemszy oraz roślinność porastającą jej brzegi, a należącą już do parku utworzonego przy zamku, nazywanym dzisiaj Parkiem Sieleckim.

Wytyczonym w parku poszczególnym ścieżkom nadano swobodny przebieg (główne aleje obiegające cały teren, łączyły się z bocznymi odcinkami o płynnym zarysie). Regularnie rozplanowano jedynie wnętrza powiązane widokowo (i treściowo) ze świątynią Sybilli oraz dziedzińcem wytyczonym przed pałacem, który uzyskał zarys, kształtem zbliżonym do prostokąta.

Większość nowych nasadzeń wprowadzonych do zespołu pochodziło z początku XX w. Do ich wykonania najprawdopodobniej wykorzystano materiał roślinny, pochodzący z holenderskich i niemieckich szkółek. Spośród roślin wprowadzonych do obiektu wyróżnić należy głównie drzewa z rodzaju: Acer sp. (klon), Aesculus sp., (kasztanowiec), Ailanthus sp. (bożodrzew), Betula sp. (brzoza), Celtis sp. (wiązowiec), Fagus sp. (buk), Fraxinus sp. (jesion), Picea sp. (świerk), Pinus sp. (sosna), Platanus sp. (platan), Populus sp. (topola), Quercus sp. (dąb), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa), Tilia sp. (lipa) oraz Ulmus sp. (wiąz).

Dzisiaj skład gatunkowy parku to przede wszystkim drzewa z rodzaju Acer sp. (klon), Aesculus sp., (kasztanowiec), Betula sp. (brzoza), Fagus sp. (buk), Picea sp. (świerk), Populus sp. (topola), Platanus sp. (platan – poszczególne drzewa uznane za pomniki przyrody), Quercus sp. (dąb), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa), Tilia sp. (lipa). Obecne są także współczesne grupy krzewów, kształtowane przy udziale roślin takich jak: Berberis sp. (berberys), Cotoneaster sp. (irga), Juniperus sp. (jałowiec) i Taxus sp. (cis).

Znaczące zmiany, mające wpływ na postać i przeznaczenie obiektu nastąpiły w nim około połowy XX w. Wówczas to zlikwidowano ogrodzenie wyznaczające zasadniczy kształt założenia oraz wyburzono oranżerię powiązaną z pałacem. W 2. Połowie XX w. z terenu parku usunięto wszystkie znajdujące się w nim budowle ogrodowe, z wyłączeniem gloriety, usytuowanej w jego południowej części. W okresie tym, w miejscu ogrodu warzywnego i szparagarni wybudowano natomiast halę sportową i sąsiadującą z nią pływalnię, przed którą uformowano tarasy o geometrycznym kształcie uzyskanym za sprawą wybudowanych w ich obrębie murów oporowych. Być może wtedy też, w środkowym fragmencie parku pojawił się krąg taneczny. W obiekcie zmieniono również przebieg poszczególnych fragmentów układu komunikacyjnego i wprowadzono nawierzchnie asfaltowe.

Współcześnie teren parku niemal pozbawiony jest ogrodzenia, które występuje jedynie od strony południowej i częściowo południowo-wschodniej (odgradzając założenie od terenów kolejowych), jak również od strony wschodniej (oddzielając obszar parku od pałacu oraz towarzyszącej mu zabudowy i tym samym przyczyniając się do zatarcia występujących między nimi powiazań historycznych).

Dzisiejsza funkcja obiektu jest tożsama z tą, którą nadano mu po zakończeniu działań wojennych. Stanowi on przykład zieleni miejskiej, będącej przede wszystkim miejscem rekreacji dla mieszkańców miasta.

Park dostępny jest  przez cały rok.

Autor noty: Opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 29-03-2024 r.