W 1865 r. było ich 5, w 1895 r. – 38, w 1902 r. – 99, w 1910 r. – 86, w 1923 r. – 3786, w 1929 r. – 4311, w 1939 r. – 140. Osiedlali się wzdłuż traktu handlowego biegnącego wzdłuż morskiego brzegu aż do Pucka. W obrębie Sopotu trakt ten przebiegał w miejscu dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej. Początkowo prowadzili zajazdy, z czasem zaczęli budować pensjonaty, w których sąsiedztwie lokowały się usługi medyczne oraz kupcy.

Organizacyjnie Żydzi z Sopotu podlegali z początku gminie żydowskiej w Wejherowie, korzystali także z jej infrastruktury. Od ok. 1900 r. podjęli zabiegi o usamodzielnienie, co nastąpiło w latach 1912–1913. W 1913 r. zatwierdzono statut, co ostatecznie potwierdzało niezależność administracyjną od gminy w Wejherowie; otwarto także dom modlitwy oraz cmentarz.

W 1914 r. przy Roonstraße (obecnie Dąbrowskiego 1) wzniesiono synagogę według projektu Adolfa Bielefeldta. Jej otwarcie nastąpiło 26 maja 1914 r. z udziałem gdańskiego rabina dr Roberta Kältera. W bocznych dobudówkach bóżnicy znalazły się pomieszczenia na modlitewniki, szatnia, pokój do obrzezania oraz kotłownia. W latach 1925–1928 przy synagodze wzniesiono kolejną dobudówkę, mieszczącą łaźnię rytualną oraz mieszkanie dla dozorcy. Dobudowano także dwie boczne galerie dla kobiet. Synagoga istniała do okresu „nocy kryształowej” – ogień podłożono w nocy z 12 na 13 listopada 1938 r., ostateczny pożar nastąpił dopiero kolejnej nocy. W latach 60. XX w. na parceli po synagodze wzniesiono blok mieszkalny.

Społeczność żydowska w Sopocie przynależała z początku do nurtu judaizmu reformowanego, popularnego wśród dla Żydów niemieckich. Jednakże pojawiający się w już w końcu XIX w. ortodoksyjni Żydzi z rodem ziem polskich oraz rosyjskich zaczęli tworzyć własne domy modlitw. Były to modlitewnie m.in. Seestraße (obecnie Bohaterów Monte Cassino 67), Südstraße (ob. ul. Grunwaldzka 22), Pomerschestraße 5 (ob. al. Niepodległości 809). Do 1935 r. istniał też dom modlitwy w mieszkaniu rabina Abrahama Chena przy Schulstraße (obecnie ul. Kościuszki).

Działało kilka organizacji m.in.: Izraelickie Stowarzyszenie dla Opieki nad Chorymi i Spraw Pogrzebowych (Israelitische Krankenpflege- und Beerdigungsverein); Stowarzyszenie Wschodnich Żydów w Wolnym Mieście Gdańsku, z siedzibą w Sopocie (Ostjüdischer Verein in der Freie Stadt Danzig, Sitz in Zoppot); Centrala Ogólnej Pomocy Żydowskiej (Hauptquartier der Allgemeinen jüdischen Hilfe), w 1925 r. przemianowana na Żydowską Centralę Opieki (Jüdisches Wohlfahrtszentrum). Po I wojnie pojawiły się także stowarzyszenia syjonistów: partie, takie jak Organizacja Syjonistyczna czy Poalej-Syjon – Lewica, klub sportowy Bar Kochba oraz młodzieżówki np. He-Chaluc i Niebiesko-Biały. Związek na rzecz Wędrówki Młodzieży Żydowskiej (Blau Weiss. Bund für Jüdisches Jugendwandern). Aż do lat 30. XX w. gmina sopocka nie miała rabina. Korzystano z posługi rabinów z Gdańska oraz kaznodziejów, którzy jednocześnie zajmowali się nauczaniem religii i opiekowali się synagogą. Dopiero pod ok. 1937 r. pierwszym rabinem został Meir Bieler.

Społeczność żydowska istniała w Sopocie także w okresie powojennym. Pierwsi Żydzi osiedli tu w 1945 r., było ich około 50. W kolejnych latach liczebność była jednak niestabilna; w 1946 r. od 56 do 449 osób, w 1947 r. od 451 do 171. W okresie 1948–1949 było to ok. 170 osób. Do likwidacji w 1950 r. istniał oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Sopocie, następnie miejscowi Żydzi współtworzyli żydowską zbiorowość Trójmiasta. Społeczność ta istnieje także współcześnie, należąc do oddziału gdańskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Gdańsku. Od 2012 r. działa Gmina Postępowa Beit Trójmiasto. Aktualnie w Sopocie mieszka ok. 100 Żydów.

Opis

Cmentarz żydowski z Sopocie ocalał jako jeden z nielicznych w Pomorzu. Znajduje się przy ul. Jacka Malczewskiego (pierwotnie Große Katzerstraße). Zajmuje powierzchnię 0,5 ha. Jest chroniony jako zabytek pod nr 1043 (d. 894) na mocy decyzji z 30.11.1983 roku.

Nie jest znana dokładna data powstania cmentarza. Założono go najprawdopodobniej w 1913 r., gdyż w tym samym roku gmina żydowska odkupiła od miasta grunt pod nekropolię za 10 tys. marek oraz zatwierdziła statut. Wcześniej sopoccy Żydzi korzystali z nekropolii w Bolszewie koło Wejherowa, pojedyncze pochówki pojawiły się także czynnym od 1878 r. sopockim cmentarzu komunalnym. Na mapach sopocki cmentarz żydowski uwidoczniono w 1922 roku. Był czynny do końca 1938 roku. Został częściowo zniszczony w latach II wojny światowej, a w 1948 r. oficjalnie zamknięty; aż do początku lat 80. XX w. ulegał dewastacji. Zniszczeniu uległo ogrodzenie, elementy dekoracyjne, nagrobki.

W latach 1983–1989 cmentarz został zrewaloryzowany ze środków władz miasta, konserwatora zabytków oraz Fundacji Rodziny Nissenbaumów. Odnowiono ogrodzenie oraz bramę, ustawiono ok. 100 nagrobków oraz fragment ohelu. Ze znalezionych fragmentów macew zbudowano na końcu alei głównej lapidarium. Udostępnienie zwiedzającym nastąpiło 13 maja 1990 roku.

Działka cmentarna ma plan trapezu z wydłużonym bokiem w części zachodniej. Od strony wschodniej i zachodniej zachowały się odcinki pierwotnego ogrodzenia, uzupełnione późniejszymi elementami betonowymi. Zachowała się także trójprzęsłowa, murowana brama od strony ul. Malczewskiego. Nad środkowym przęsłem znajduje się napis „Ze Szaar Elohim” („Oto brama do Boga”). Od strony wschodniej cmentarz przylega do cmentarza katolickiego, pozostałe boki graniczą z lasem. Odchodząca od bramy aleja wysadzana lipami dzieli nekropolię na dwie kwatery, w każdej po dwa rzędy nagrobków zwróconych na zachód. Zastosowano układ przestrzenny regularny, typowy dla założeń chrześcijańskich, w przeciwieństwie np. do cmentarzy żydowskich w Gdańsku i Wrzeszczu. Zachowało się około 100 nagrobków, m.in. w kształcie steli i uciętych pni, wykonanych z lastryka i sztucznego kamienia. Pomniki posiadają często dwujęzyczne inskrypcje, w tym polskie, niemieckie, rosyjskie oraz hebrajskie. W części południowej znajduje się podwyższona platforma, do której prowadziły schody na osi głównej. Do 1939 r. znajdował się na niej dom przedpogrzebowy, wybudowany w 1922 roku (widoczny obrys fundamentów). Cmentarz stanowi element kompleksu sopockich nekropolii usytuowanych na zboczu tzw. Wzgórza Lisiego. Sąsiaduje z cmentarzem katolickim oraz byłym cmentarzem ewangelickich, obecnie komunalnym.

Oprac. Tomasz Kawski