Historia

Odra od średniowiecza stanowiła ważny szlak żeglugi i spławu. Pierwsze próby regulacji meandrującej rzeki rozpoczęto już w XVI w., jednak dopiero po zajęciu Śląska przez Prusy w połowie XVIII w. przystąpiono do regulacji rzeki na całym spławnym jej odcinku. Prace na odcinku od Koźla do Raciborza prowadzono głównie w latach 1790-1812. W tym czasie powstał również Kanał Kłodnicki, który umożliwiał transport węgla i koksu z górnośląskich kopalń, a także wyrobów miejscowych hut czy odlewni, Odrą do Wrocławia i dalej w kierunku Berlina. Jego ujście do Odry znajdowało się nieopodal śluzy na rzece, którą najprawdopodobniej wybudowano w latach 90. XVIII w. Był to obiekt w konstrukcji drewnianej, być może analogiczny do śluz na wspomnianym Kanale Kłodnickim. Te szybko okazały się nietrwałe, a rozwój transportu rzecznego wymógł ich zastąpienie większymi i murowanymi śluzami komorowymi. Prawdopodobnie także poprzedniczka śluzy „Koźle” nie wytrzymała próby czasu i dosyć szybko postanowiono zastąpić ją konstrukcją murowaną, którą wzniesiono w 1836 roku. Tę konstrukcję poddano przebudowie w 1856 roku, dostosowując nową śluzę do śluzowania barek o nośności 100 ton. Pierwszy generalny remont śluzy przeprowadzono w 1887 roku przy okazji budowy jazu nieopodal. Kolejne prace nie wpłynęły zasadniczo na formę śluzy, a sprzyjał temu zamierający już od początku XX w. ruch na górnym odcinku rzeki. Już w XXI wieku obiekt został poddany kompleksowym pracom konserwatorskim i remontowym, które pozwoliły utrwalić zachowane w postaci materialnej substancji wartości zabytkowe. Przywróciły także sprawność techniczną śluzy, która obecnie jest wykorzystywana zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem.

Opis

Śluza zlokalizowana jest na kanale lateralnym, zlokalizowanym wzdłuż zachodniego brzegu rzeki, na wysokości ulicy Łukasiewicza. W południowej części kanału zachowały się relikty śluzy z 1836 roku w postaci jednej ze ścian komory oraz głowic górnej i dolnej. Śluza na Odrze w Kędzierzynie-Koźlu jest to obiekt wzniesiony na planie zbliżonym do wydłużonego prostokąta, na osi północny zachód – południowy wschód. Jest jednokomorowa, dwugłowa, o głowach nieco szerszych niż pozostała część śluzy. Przy obu głowach wykonane są mury oporowe sięgające do skarp tworzących brzegi kanału. Ściany murowane z cegły ceramicznej ułożono w wątku główkowym, późniejsze uzupełnienia wykonano w wątku krzyżykowym, a także z ciosów piaskowcowych, z których wykonane są: korona murów, gurty, wnęki wrót głowy dolnej i górnej (miejsca osadzenia wrót oraz wnęka na szandory), a także przyczółek głowy górnej. Dno wykonane jest z ciosów kamiennych, progi zaś z ciosów klinowych. We wnękach głów zamontowane są dwuskrzydłowe wrota wsporne, których stojaki opierają się na odpowiednio profilowanych ciosach, w części górnej zaś osadzone są w stalowych zawiasach. Wrota górne wykonano w konstrukcji kratowej z żeliwa, z poszyciem deskowym. Wrota dolne są stalowe w konstrukcji kratowej, z poszyciem z blachy. Zachowały się mechanizmy sterowania wrotami i zastawkami. 

Obiekt jest częściowo dostępny. Wykorzystywany zgodnie z historycznym przeznaczeniem, niemniej jednak okazjonalnie i na potrzeby ruchu turystycznego. 

Oprac. Grzegorz Naumowicz, OT w Opolu, maj 2025 r.

Bibliografia: 

• Kędzierzyn-Koźle. Monografia miasta, pod red. E. Nycza i S. Senfta, Opole 2001
• Urbaniak M., Dzieła hydrotechniki w Polsce. Kanał Górnośląski (Gliwicki), Łódź 2015
• Weltzel A., Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Cosel, Berlin 1866