W ciągu pierwszej połowy XIX wieku liczebność społeczności żydowskiej w Skierniewicach wzrosła z 12 (1798; 1% mieszkańców) do 700 członków (1847; 27% ogółu ludności). W 1826 roku wytyczono „rewir żydowski”, w którym Żydzi musieli mieszkać aż do lat 60. XIX stulecia — znajdował się on między ówczesnymi ulicami: Baranią, Poprzeczną, Rawską i Stodolną. W tym okresie tutejsi Żydzi, zajmujący się drobnym handlem i rzemiosłem, podlegali gminom w Łowiczu i Sochaczewie. Osadnictwo żydowskie nasiliło się po wybudowaniu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a następnie po powstaniu węzła kolejowego w Skierniewicach. Odrębna gmina wyznaniowa powstała w 1850 roku i dysponowała już cmentarzem, a wkrótce także synagogą, mykwą i szkołą religijną. Powstało również bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza.

W 1886 roku w Skierniewicach osiedlił się wraz ze swym dworem cadyk Szymon Kalisz (1857–1926), co silnie wpłynęło na zwiększenie wpływów chasydyzmu w mieście, które stało się celem pielgrzymek jego zwolenników. Znanym rabinem skierniewickim, działającym pod koniec XIX wieku, był także Meir Jechiel ha-Lewi Holzstock, późniejszy cadyk z Ostrowca. Bezpośrednio przed wybuchem pierwszej wojny światowej Żydzi (4300 osób) stanowili ponad 44% ludności Skierniewic.

Na przełomie XIX i XX wieku skierniewiccy Żydzi stworzyli wiele instytucji i organizacji, zajmowali stanowiska w Radzie Miejskiej. Powstawały stowarzyszenia i organizacje polityczne. Duże znaczenie mieli zwłaszcza członkowie ortodoksyjnej Agudy, wpływy posiadał też socjalistyczny Bund. W okresie międzywojennym powstała Żydowska Kasa Kredytowo-Pożyczkowa, zwana Bankiem Żydowskim. W tym okresie w Skierniewicach mieszkało ponad 4000 Żydów, stanowiąc jedną piątą ogółu mieszkańców (1931). Zakres aktywności gospodarczej przedstawicieli społeczności żydowskiej w Skierniewicach zasadniczo nie uległ zmianie, w dalszym ciągu obejmując głównie drobny handel i rzemiosło.

Eksterminacja Żydów rozpoczęła się natychmiast po wkroczeniu Niemców do miasta we wrześniu 1939 roku — już w październiku wojska niemieckie spaliły synagogę. W 1940 roku do Skierniewic przesiedlono około 2000 Żydów z Łodzi i pobliskich miejscowości, na skutek czego w powstałym w październiku tegoż roku getcie skierniewickim stłoczono 6500 ludzi. Dzielnicę żydowską zlikwidowano na przełomie marca i kwietnia 1941 roku — wszystkich uwięzionych, łącznie około 5000 osób, popędzono drogą przez Rawę Mazowiecką do Warszawy. Po wojnie społeczność ta nie odrodziła się.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Skierniewicach został założony w okresie międzywojennym na południowo-wschodnich przedmieściach miasta. W związku z zamknięciem w 1919 roku cmentarza przy ulicy Strobowskiej skierniewicka gmina żydowska zakupiła działkę o powierzchni 1,75 hektara, w kształcie przekrzywionego prostokąta, położoną prostopadle do obecnej ulicy Granicznej. Wkrótce po zakupie gruntu przystąpiono do zbiórki funduszy na wykonanie ogrodzenia. W wyniku zniszczeń z lat drugiej wojny światowej oraz lat powojennych do dziś na cmentarzu zachowało się tylko około 90 nagrobków. Większość z nich została ustawiona w trakcie prac restauracyjnych, zainicjowanych w latach 90. ubiegłego wieku przez Towarzystwo Przyjaciół Skierniewic, stąd wiele z nich nie znajduje się w miejscu właściwego pochówku, a niektóre umocowano w pozycji odwrotnej. Są to macewy wykonane z piaskowca, z inskrypcjami rytymi niemal wyłącznie w języku hebrajskim, z płaskorzeźbami w zwieńczeniach nagrobków, wykonanymi zgodnie z tradycją żydowskiej sztuki sepulkralnej. Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków w 1992 roku. Przy wejściu znajduje się stylizowana na macewę współczesna płyta. Kilkadziesiąt metrów dalej ustawiono kolejny pomnik w formie macewy, z płaskorzeźbą świec i hebrajską abrewiaturą słów Tu spoczywa oraz napisem przedstawiającym zarys dziejów skierniewickich Żydów. W prawej części cmentarza w zbiorowej mogile w 1947 roku staraniem Chaima Frenkla, z pomocą członków Komitetu Żydowskiego złożono ciała 46 osób zamordowanych przez Niemców podczas drugiej wojny światowej. Nad zbiorowym grobem zachował się oryginalny pomnik. Na cmentarzu można odnaleźć też indywidualne nagrobki ofiar Zagłady, ufundowane po wojnie przez członków rodzin zamordowanych. Ogrodzona siatką nekropolia znajduje się pod opieką Towarzystwa Przyjaciół Skierniewic.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.