Zespół klasztorny Bernardynów, Sieraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół klasztorny Bernardynów

Sieraków

photo

Wzniesiony dla Bernardynów kościół pw. Narodzenia NMP stanowi ciekawy przykład manierystycznej świątyni z późnobarokową fasadą wieżową. Plany świątyni wykonał znany architekt pochodzący z Veneto lub Lombardii, sprowadzony do Wielkopolski w 1618 r. - Krzysztof Bonadura Starszy. Fundatorem kościoła i klasztoru był Piotr Opaliński, po jego śmierci prace finansowali jego synowie oraz żona. Budynek spełniać miał nie tylko funkcje sakralne, lecz także funkcje memoratywno-gloryfikacyjne, służące sławie rodu Opalińskich. W 1740 świątynia została odnowiona staraniem królowej Katarzyny Leszczyńskiej, z tego czasu pochodzi późnobarokowa dwuwieżowa fasada. Zachowało się cenne późnorenesansowe i barokowe wyposażenie wnętrza. Na pd. od kościoła znajduje się plebania wzniesiona z wykorzystaniem pd.-zach. skrzydła dawnego klasztoru.

Historia

Początki Sierakowa sięgają średniowiecza. Najstarsza wzmianka o mieście pochodzi z 1251 r. W 1388 r. potwierdzony jest miejski charakter osady. Lokacja nastąpiła zapewne w 1358 r. (wg innych źródeł - już w 1334 r.). W 1419 r. król Władysław Jagiełło potwierdził prawa miejskie. Sieraków był miastem prywatnym. Jego właścicielami w l. przed 1338-1450 były rody Borkowiców, Zarembów i Nałęczów Sierakowskich. W 1450 r. dobra sierakowskie zostały zakupione przez przedstawiciela jednego z najznamienitszych rodów wielkopolskich - Łukasza Górkę, wojewodę wielkopolskiego. W 1571 r. Górkowie sprzedali dobra Rokossowskim. Od 1591 r. dziedzicami Sierakowa stali się Opalińscy h. Łodzia. Za czasów Opalińskich nastąpił rozkwit miasta. W rękach tego rodu dobra pozostawały do 1749 r., kiedy to nabył je Henryk Brühl. W l. 1789-1818 właścicielami Sierakowa byli Bnińscy h. Łodzia. W 1818 r. dobra zostały wykupione przez Fryderyka Henryka Ernesta von Kottwitz. Od 1827 r. Sieraków był własnością króla pruskiego Fryderyka III.

Bernardyni zostali sprowadzeni do Sierakowa w 1619 r. staraniem wojewody poznańskiego Piotra Opalińskiego. Kościół i klasztor wzniesione zostały w l. 1624-39 wg projektu arch. Krzysztofa Bonadury Starszego. Po śmierci P. Opalińskiego prace finansowali jego żona, Zofia z Kostków, oraz synowie: Łukasz - marszałek nadworny koronny i Krzysztof - wojewoda poznański. Świątynia poświęcona została w 1628 r. W 1740 r. kościół został odnowiony staraniem królowej Katarzyny Leszczyńskiej, wtedy też do nawy dobudowana została dwuwieżowa fasada zach. Zapewne w 2 poł. XVIII w. powstał mur klasztorny z bramą. W 1817 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległ klasztor oraz zachodnia partia kościoła. Od 1819 r., po kasacie klasztoru, świątynia pełni funkcje kościoła parafialnego. Ruiny klasztoru rozebrano, wykorzystując ocalałe po pożarze mury skrzydła pd.-zach. do budowy plebanii. W 1865 r. obiekt został odbudowany, projekt nowych hełmów wież wykonał arch. Fryderyk August Stüler. W 1927 r. w zachodniej partii kościoła powstał chór muzyczny, rok później odnowiono wnętrze budynku. W czasie II wojny światowej kościół zamknięto, przeznaczając go na magazyn wojskowy. W 1980 r. odnowiono świątynię i przeprowadzono konserwację jego wyposażenia. W 1991 r. w związku z konserwacją odkrytych w podziemiach klasztoru sarkofagów Opalińskich postanowiono, iż miejscem ich dalszego przechowywania będzie zrekonstruowane skrzydło południowe sierakowskiego zamku.

Opis

Zespół klasztorny Bernardynów usytuowany jest w centrum miasta, po pd. stronie rynku, przy drodze do Poznania. Kościół zwrócony jest prezbiterium na pd. zach. Po jego stronie pd.-wsch. znajduje się plebania. Zespół ogrodzony był ceglanym murem (zachowany niewielki fragment) z bramą od pn. zach.

Manierystyczny kościół p.w. Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej założony został na planie krzyża. Składa się z prostokątnej, trójprzęsłowej nawy, równego jej szerokością prosto zamkniętego prezbiterium od pd. zach. oraz transeptu o wydatnych, jednoprzęsłowych ramionach. Od pn. wsch. przy nawie wznoszą się dwie późnobarokowe, prostokątne wieże, ujmujące kruchtę miedzywieżową. Przy pd.-wsch. ścianie kościoła, po obu stronach ramienia transeptu znajdują się dwie prostokątne przybudówki, mieszczące zakrystię ze skarbczykiem (przy prezbiterium) i kaplicę (przy nawie). Nawę nakrywa wysoki dach dwuspadowy, prezbiterium i ramiona transeptu - dachy trzyspadowe. Nad przęsłem skrzyżowania znajduje się kopuła z lukarnami, częściowo wtopiona w dach transeptu, zwieńczona ośmioboczną latarnią. Nad całością dominują wysokie wieże, nakryte ośmiobocznymi hełmami zwieńczonymi kopulasto.

Kościół jest budynkiem murowanym z cegły. Jego ściany zostały otynkowane. Dachy kryte są dachówką, kopuła oraz hełmy wież wykonano z blachy. Nawę, prezbiterium i ramiona transeptu nakrywają murowane sklepienia kolebkowe z lunetami. W zakrystii i kaplicy sklepienia kolebkowe i kolebkowe z lunetami, w kruchcie miedzy wieżowej sklepienie żaglaste.

Elewacje nawy, prezbiterium i transeptu podzielone zostały przyściennymi filarami i gzymsem kordonowym, wieńczy je gzyms profilowany. Górną partię ścian ponad gzymsem kordonowym urozmaicono fryzem wąskich prostokątnych płycin. Okna dolnej kondygnacji zamknięte są półkoliście, okna kondygnacji górnej - segmentowo. Późnobarokową fasadę ujmują dwie lekko zryzalitowane wieże o opilastrowanych narożach. W kondygnacji dolnej zastosowano pilastry toskańskie, w kondygnacji górnej - jońskie. Ujęte uszatymi obramieniami okna i wnęki zwieńczone są trójkątnymi i półkolistymi naczółkami. Na osi fasady znajduje się wejście ujęte koszowo zamkniętym portalem, wyżej - kartusz herbowy.

We wnętrzu kościoła ściany podzielone są filarami wzbogaconymi zdwojonymi pilastrami. Filary dźwigają szerokie, bogato profilowane belkowanie, zwieńczone silnie wyładowanym gzymsem. Sklepienia nawy, prezbiterium i ramion transeptu ozdobione zostały stiukową dekoracją ramową z listew i wałków, tworzących pola o zróżnicowanym kształcie. Przęsło skrzyżowania naw wyróżnione jest poprzez silnie wysunięte, opięte zwielokrotnionymi pilastrami filary i gurty sklepienne. Nakrywa je ośmiodzielna kopuła z latarnią, wsparta na ośmiobocznym tamburze. Partię tą zdobi stiukowa dekoracja o motywach rozet, akantu, wolut i masek, a także czterech kartuszy z herbami Łodzia Opalińskich, Nałęcz Czarnkowskich, Leliwa Pileckich i Dąbrowa Kostków, w polach kopuły - dekoracja ramowa z czwórliści, łuków i wieloboków. Po stronie pn.-wsch. znajduje się wsparty na trzech arkadach neobarokowy chór muzyczny.

Wyposażenie wnętrza, przeważnie późnorenesansowe lub wczesnobarokowe, ufundowane przez Opalińskich w l. 1629-42, obejmuje m. in. wczesnobarokowy architektoniczny ołtarz główny, ozdobiony bogatą dekoracją małżowinowo-chrząstkową i florystyczną, z rzeźbami świętych Piotra, Pawła, Wojciecha i Stanisława oraz aniołów trzymających narzędzia Męki Pańskiej. W polu środkowym ołtarza znajduje się cenny obraz Zdjęcie z Krzyża, niegdyś łączony z warsztatem P.P. Rubensa, obecnie przypisywany malarzowi flamandzkiemu Artusowi Wolffortowi. W późnorenesansowym ołtarzu bocznym ustawionym w pd.-wsch. ramieniu transeptu zwracają uwagę obrazy, namalowane przez znanego wielkopolskiego malarza Krzysztofa Boguszewskiego: w polu środkowym Madonna na smoku wśród aniołów, w polach bocznych, w predelli i w zwieńczeniu - postacie Świętych. We wczesnobarokowym ołtarzu bocznym w pn.-zach. ramieniu transeptu znajduje się niezwykle ciekawy obraz przedstawiający św. Annę klęczącą przed Matką Boską z Dzieciątkiem. Scena ta została ukazana na tle sierakowskiego kościoła przed jego osiemnastowieczną przebudową. Warto zwrócić uwagę na późnorenesansowe, ozdobione techniką intarsji stalle, ławę kolatorską i ławki należące do najwspanialszych zabytków tego typu w Polsce. Wykonał je w 1641 r. brat Hilarion, Bernardyn z Poznania.

W kościele sierakowskim znajdują się również zabytki rzeźby sepulkralnej, m. in. wykonany w l. 1641-42 przez krakowskiego rzeźbiarza Sebastiana Salę wczesnobarokowy nagrobek Piotra Opalińskiego oraz barokowy nagrobek Jana Karola Opalińskiego i jego żony Zofii z 1448 r.

Kościół dostępny do zwiedzania z zewnątrz i wewnątrz. Bliższe informacje na temat parafii oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej parafii: www.parafia.sierakow.pl

oprac. Krzysztof Jodłowski, OT NID w Poznaniu, 08-10-2015 r.

Bibliografia

  • Bieniewska B., Kościół pobernardyński w Sierakowie - pierwsze dzieło Bonadury w Polsce, Biuletyn Historii Sztuki, XXI, 1959, nr 1, s. 122-123.
  • Dubowski A., Zabytkowe kościoły Wielkopolski, Poznań 1956, s. 238-42.
  • Dziubkowa J., Sierakowskie sarkofagi rodu Opalińskich, „Kronika Wielkopolski, 1991, nr 3-4(59), s. 18-27.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. V, z. 13: powiat międzychodzki, Warszawa 1968, s. 14-21.
  • Kręglewska-Foksowicz E. [i in.], Sztuka baroku w Wielkopolsce, „Biuletyn Historii Sztuki” XX, 1958, nr 1, s. 54, 59-61.
  • Łożyński J. T., Kolejni właściciele Sierakowa nad Wartą. Najważniejsze wydarzenia - kalendarium, „Sierakowskie zeszyty historyczne”, 1, Sieraków 2008, s. 49-57.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII w., Warszawa 1980, s. 268-70.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1624 - 1639
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Poznańska 12, Sieraków
  • Lokalizacja: woj. wielkopolskie, pow. międzychodzki, gmina Sieraków - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy