Historia 

Dominikanie (zakon kaznodziejski) lokowali swe siedziby w większych ośrodkach osadniczych. Do Sieradza przybyli zapewne z Krakowa, najprawdopodobniej za sprawą księcia Konrada Mazowieckiego. Większość współczesnych badaczy uważa, iż nastąpiło to w latach 1233-1245, a więc przed przyznaniem praw miejskich. Było to wyjątkowa sytuacja, dzięki której ranga Sieradza znacznie wzrosła. Fundacja sieradzka była pierwszą na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej. Zakonnicy cieszyli się życzliwością zarówno władzy książęcej, królewskiej, jak i lokalnych mieszczan oraz szlachty. Klasztor wzniesiono dzięki mecenatowi księcia Kazimierza Sieradzkiego, syna i następcy Konrada Mazowieckiego. Nie ustalono dotąd jednoznacznie, kiedy to nastąpiło. W najnowszych publikacjach podaje się, że budowa miała miejsce przed 1250 rokiem, wcześniejsi badacze sugerowali 1260 rok. Założenie zostało usytuowane w północno-wschodniej część miasta lokacyjnego, w pobliżu drogi prowadzącej do Poznania i Gniezna. W 1331 roku siedziba dominikańska została doszczętnie zniszczona i złupiona w czasie najazdu krzyżackiego. Obecny zespół wzniesiono dzięki hojności Kazimierza Wielkiego (ok. 1377 r., przed 1383 r.). Starsi historycy twierdzili, iż wzniesiono go na miejscu drewnianego zamku, obecnie teza ta jest kwestionowana. Najstarszym zachowanym elementem klasztoru jest dawny priorat, ulokowany w przedłużeniu zachodniego skrzydła klasztornego, z wczesnogotycką częścią podziemi. Po nim zbudowano pozostałą część skrzydła zachodniego i partię północną. Skrzydło wschodnie wzniesiono w XVI wieku. Południowa część klasztoru powstała w 1651 roku. Kolejna partia, mieszcząca sale szkolne, powstała w 1777 roku (w 1925 roku przedłużona na potrzeby ss. Urszulanek). W 1693 roku w mieście wybuchł potężny pożar, który nie oszczędził także budynków dominikańskich. Odnawianie obiektów trwało aż 25 lat. W XVIII wieku klasztor kilkakrotnie plądrowały wojska szwedzkie, rosyjskie i pruskie. Poza funkcją sakralną siedziba dominikańska spełniała także funkcje społeczne. Działała tu szkoła rzemieślnicza, w której nauczano m.in. rzeźbiarstwa i meblarstwa. Odbywały się także sejmiki i posiedzenia sądów. 

Kasata zakonu nastąpiła w 1864 roku, ostatni brat zmarł w 1886 roku. W klasztorze przez jakiś czas działało więzienie, w którym osadzano powstańców, następnie w części budynków urządzono ochronkę, szkołę oraz mieszkania nauczycieli. Oficjalną opiekę nad zespołem klasztornym sprawowało duchowieństwo diecezjalne. Budynki popadały w powolną ruinę, gdyż z braku funduszy nie były poddawane remontom. Pierwsze prace renowacyjne zaczął przeprowadzać od 1908 roku ówczesny rektor, ks. Brzeziński. Od 1922 roku w klasztorze swą siedzibę ma zgromadzenie sióstr Urszulanek SJK, których założycielka, św. Urszula Ledochowska uzyskała zgodę na przejęcie zespołu klasztornego u generała dominikanów w Rzymie. Po osiedleniu się sióstr w Sieradzu, obiekty podlegały sukcesywnym remontom, zainstalowano prąd, uporządkowano klasztorny ogród, wzniesiono ogrodzenie i zbudowano budynek gospodarczy. Siostry część prac murarskich i porządkowych wykonały same. W budynku klasztornym założyły warsztat tkacki i hafciarnię, a dzięki sprzedaży wykonywanych w nich tkanin (m.in. regionalnych pasiaków) pozyskiwano pieniądze na dalsze remonty i prowadzenie szeregu placówek pomocowych dla dzieci. Działała również bezpłatna biblioteka dla mieszkańców. W czasie II wojny światowej w klasztorze i w kościele działał szpital polowy. W 2008 roku doszło do kolejnego remontu zespołu. SS. Urszulanki nadal zamieszkują klasztor.

Opis 

Zespół klasztorny usytuowany jest w północno-wschodniej części Sieradza. Zajmuje teren ograniczony ul. Żabią, Dominikańską, Szewską oraz Placem Teatralnym. Część północną i wschodnią zajmują ogród oraz budynki gospodarcze. Klasztor ulokowany jest na planie czworoboku z przedłużonym w części północnej skrzydłem zachodnim. Jak w większości klasztorów średniowiecznych, prostokątne skrzydła łączą się pod kątem zbliżonym do prostego, okalając wirydarz. Budynek przylega do kościoła od północy, co pozwala na dobrą ekspozycję świątyni od strony centrum miasta. Ściany wzniesione są na wysokość dwóch kondygnacji, wykonano je z cegły ceramicznej na zaprawie wapiennej. Zachowało się częściowo ułożenie cegieł w wątku wendyjskim. W różnych częściach budynków występują zróżnicowane rodzaje sklepień: głównie kolebkowo-krzyżowe (np. krużganki skrzydła północnego), i kolebkowe (pomieszczenia na piętrze skrzydła wschodniego). Bryłę obiektu wieńczą dachy dwuspadowe i pulpitowe, kryjące drewnianą więźbę dachową (płatwiowo- jętkową). Pokrywa je dachówka ceramiczna. Otwory okienne i drzwiowe mają kształt prostokątny, najczęściej zamknięte są łukiem koszowym lub prosto. Wirydarz otaczają z czterech stron krużganki, wejście na nie umieszczono w zachodnim skrzydle. W 2008 roku w wyniku badań konserwatorskich odkryto tu relikty dekoracji malarskich datowanych na XIV do XVIII wieku. 

Na parterze rozmieszczono pomieszczenia wspólne, jak kapitularz i refektarz, zaś piętro przeznaczono na cele dla zakonników. We wnętrzach zastosowano układ dwutraktowy. Skrzydło południowe przylega do kościoła. Na parterze mieści jedynie krużganki, na piętrze cztery różnej wielkości pomieszczenia w trakcie południowym oraz dwa w północnym. We wschodnim skraju mieści się klatka schodowa. Skrzydło wschodnie na parterze zawiera cztery pomieszczenia, na piętrze znajduje się ich szesnaście, w środku ulokowano korytarz. Skrzydło północne na parterze mieści pięć a na piętrze cztery pomieszczenia. Skrzydło zachodnie na parterze ma pięć izb a na piętrze znajduje się ich osiem oraz dwie klatki schodowe. Elewacje zewnętrzne są gładko otynkowane, posiadają bardzo oszczędny detal, głównie w postaci gzymsów wieńczących. W niektórych partiach pozostawiono odkrywki ukazujące najstarsze części murów. Elewacja wschodnia jest oszkarpowana. 

Wnętrza budynku wielokrotnie przekształcano, są bezstylowe. W budynku prioratu zachowała się  na stropie dekoracja stiukowa w typie kalisko-lubelskim. W oknach parteru zachowały się kraty z XVI-XVII wieku. W krużgankach umieszczono wiele rzeźb i obrazów, głównie z XVII-XVIII wieku. 

Z zewnątrz obiekt dostępny cały rok, zwiedzanie wnętrz możliwe po uzyskaniu zgody ss. Urszulanek.

Oprac. Anna Michalska OT NID w Łodzi, 26.08.2024 r.