Podominikański zespół klasztorny w Sejnach pełni funkcję sanktuarium, w którym jest otaczana kultem słynąca cudami gotycka szafkowa figura Matki Bożej. Dwuwieżowy kościół ze względu na monumentalną fasadę w typie wileńskim i bogate rokokowe wyposażenie wyróżnia się w skali regionu wyjątkowymi wartościami artystycznymi.

Historia

W 1593 roku starosta przeroślski i płotewski Jerzy Grodziński kupił Sejny od rodziny Wiśniowieckich. W 1602 roku przekazał te dobra dominikanom wileńskim. Około 1610 roku zakonnicy rozpoczęli budowę murowanego orientowanego kościoła, konsekrowanego w 1632 roku. Prawdopodobnie równocześnie wznoszony był murowany klasztor, być może z wykorzystaniem murów dawnego dworu Wiśniowieckich. Przylegał on do fasady kościoła, otaczając usytuowany przed nią wirydarz. Między 1690 a 1706 rokiem dominikanie ukończyli budowę klasztoru. Już w XVII stuleciu założono w klasztorze studium filozoficzne i teologiczne, gdzie kształcono też dominikanów z innych konwentów. Opiekujący się parafią zakonnicy prowadzili działalność oświatowo-pedagogiczną, szkołę parafialną, konwikt dla młodzieży.

W latach 60. XVIII wieku z fundacji starościny sejneńskiej Róży Strutyńskiej i jej córki Teresy Druckiej-Lubeckiej przeprowadzono przebudowę świątyni. Zburzono stare prezbiterium kościoła i na jego miejscu wzniesiono kruchtę z chórem muzycznym i dwiema wieżami, powiększając przy okazji korpus budynku o dwa przęsła i dokonując przeorientowania założenia klasztornego i zwrócenia go w kierunku miasta. W 1666 roku i 1880 roku do kościoła dobudowano boczne kaplice. W XVIII stuleciu ogrodzono murem cmentarz przykościelny. W 1796 roku rząd pruski skonfiskował majątek dominikanów, a w 1804 roku skasował konwent przekazując kościół władzom diecezjalnym. W 1808 roku w wyremontowanym klasztorze ulokowano liceum, które w 1826 roku zostało przekształcone na seminarium duchowne. W latach 1818-1925 kościół pełnił funkcję katedry diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej. W okresie międzywojennym w budynku d. klasztoru funkcjonowało seminarium i gimnazjum męskie, a od lat 50. państwowa szkoła rolnicza. W 1975 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, a czczona w nim od XVII wieku gotycka figura Matki Bożej Sejneńskiej została ukoronowana koronami papieskimi przez kardynałów Stefana Wyszyńskiego i Karola Wojtyłę. W 1989 roku klasztor stał się ponownie własnością Kościoła, a w 2008 roku udostępniono go zwiedzającym. W 2023 roku, po kompleksowym remoncie, otworzono w nim Muzeum Kresów Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Opis

Zespół usytuowany w centrum miasta, przy północno-wschodniej pierzei dawnego rynku (ob. Plac św. Agaty), u wylotu głównej ulicy Józefa Piłsudskiego. Od północy, zachodu i południa otoczony pozostałościami d. ogrodów klasztornych, ograniczonych od wschodu rzeką Marychą. Zespół jest złożony z kościoła pw. Nawiedzenia NMP skierowanego fasadą ku wsch., przylegającego do niego od zach. klasztoru, cmentarza przykościelnego otoczonego murowanym ogrodzeniem oraz części gospodarczej dawnego założenia klasztornego. Dominantą zespołu jest kościół: trójnawowa, dwuwieżowa hala o fasadzie zwróconej na wschód i dwiema bocznymi kaplicami. Do jej elewacji zachodniej (dawnej fasady) zwieńczonej trójkątnym, schodkowym szczytem przylega trójskrzydłowy piętrowy klasztor na rzucie kwadratu z wirydarzem pośrodku. Naroża gmachu akcentują cztery cylindryczne baszty nakryte dzwonowatymi hełmami. Kościół otacza niewielki cmentarz obwiedziony od północy i poludnia ceglanym murem, a od frontu ogrodzeniem z bramą, złożonym z ażurowych przęseł zawieszonych na murowanych słupach. Część gospodarcza założenia klasztornego (XVIII-XX w.) okala kościół i klasztor od pólnocy, południa i zachodu. Od południa oraz częściowo od północy i wschodu ogrodzona jest ceglanym murem łączącym się z ogrodzeniem cmentarza przykościelnego, od zachodu ogranicza ją szpaler drzew. Na jej obszarze znajduje się murowana, licowana żółtą cegłą dwukondygnacyjna plebania (1903 r. wzniesiona jako siedziba Sejneńskiej Kapituły Katedralnej) oraz parterowe murowane budynki o nieustalonej datacji (na pewno przebudowywane): warsztat z kamienno-ceglaną piwnicą przedstawioną na planie z 1806 roku jako lodownia i dom pogrzebowy zaznaczony na planie z 1806 roku jako spichlerz, warsztat/garaż na dawnym podwórzu stajennym oznaczony na planie z 1806 roku jako stajnia z wozownią. 

Zespół klasztorny w Sejnach odznacza się szczególnymi wartościami historycznymi jako materialne świadectwo wielowiekowej działalności na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego zarówno przedstawicieli możnych rodów (Grodzińskich, Massalskich, Platerów, Strutyńskich), jak i dominikanów. Był także miejscem, w którym rodziła się litewska świadomość narodowa. Dominikanie jako właściciele dóbr sejneńskich odegrali na tych terenach ważną rolę cywilizacyjną w dziedzinie edukacji, gospodarki i rozwoju duchowości. Rozwinęli region nie tylko pod względem religijnym, ale także gospodarczym. Uzyskali przywileje targowe i miejskie dla Sejn, sprowadzili Żydów w celu ożywienia handlu i rzemiosła w mieście, ufundowali budynki użyteczności publicznej: ratusz oraz kramnice targowe. Dawali miejscowej ludności podstawy edukacji i pozwalali jej czerpać wzorce w dziedzinie rolnictwa, uprawy, sadownictwa i hodowli zwierząt, a także rzemiosła i tzw. „przemysłów leśnych”. Nastąpił progres demograficzny, gdyż dominikanie sprowadzali osadników, karczowali puszcze i osadzali wsie. W Sejnach kształcono duchownych i przygotowywano do pracy przyszłych zakonników, którzy nieśli zachodnią cywilizację chrześcijańską na często jeszcze pogańskie w XVII wieku obszary dawnych plemion bałtyckich. 

Sejneński zespół klasztorny wyróżnia się również wartościami artystycznymi, gdyż pomimo przekształceń i nawarstwień, które zmieniały jego wygląd w kolejnych stuleciach, zachował swoją wyjątkową kompozycję przestrzenną i dominującą rolę w panoramie miasta. Unikatowa na tle regionu forma architektoniczna i bogate, jednorodne stylistycznie wyposażenie kościoła sytuują go wśród najcenniejszych zabytków północno-wschodniej Polski.

Zabytek dostępny

Oprac. mgr inż. arch. Tomasz Rogala, TT&B Studio Architektury i Grafiki; dr Aneta Kułak, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 01.07.2024 r.