Funkcja czasowo wyłączona. Zapraszamy wkrótce.

cmentarz żydowski, Sandomierz
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Miejsce Pamięci Narodowej. Cmentarz, obok budynku synagogi, stanowi jedyny ślad wielowiekowej obecności Żydów w mieście.

Historia

Początki gminy żydowskiej w Sandomierzu sięgają czasów Kazimierza Wielkiego. Już w 1367 r. w mieście istniała samodzielna gmina żydowska, która w średniowieczu zaliczana była do największych w Polsce. Ranga miasta, położenie na ważnych szlakach handlowych i rozwój gospodarczy sprzyjały osadnictwu. Wg. Jana Długosza najstarszymi osadnikami wiary mojżeszowej na terenie Sandomierza byli Chazarowie - przedstawiciele stepowego ludu koczowników, niepokojącego pogranicze Rusi. Razem z Chazarami lub zaraz po nich pojawiła się tu grupa etniczna Żydów. W 1418 r. stała tu bóżnica, potem powstał cmentarz, który mógł zostać założony już w 2. poł. XIV w. Pierwsze wzmianki pisane o kirkucie pochodzą jednak dopiero z 2. poł. XV w. Około 1829 r. pierwszy cmentarz żydowski w Sandomierzu, który znajdował się w rejonie rozwidlenia ul. Św. Jakuba (Podwala Dolnego) i ul. Tatarskiej, między domami mieszkalnymi oraz kościołami Reformatów i Benedyktynek, został zamknięty. W tym samym lub w następnym roku powstał drugi cmentarz żydowski w Sandomierzu, przy obecnej ul. Suchej. W 1928 r. został on poszerzony, ponieważ dotychczasowy teren został zapełniony. W czasie II wojny światowej, w latach 1942-43, cmentarz był miejscem rozstrzeliwania Żydów z miasta i jego okolic. W 1944 r. ekshumowano i spalono zwłoki ofiar. Po 1945 r. Szmul Waser zebrał nagrobki ze zniszczonych kirkutów przy ul. Tatarskiej w Sandomierzu oraz kilku okolicznych. W latach 1946-48 staraniem Komitetu Żydowskiego w Sandomierzu ekshumowano szczątki Żydów pomordowanych i pochowanych w pojedynczych i zbiorowych mogiłach, znajdujących się na terenie miasta i okolic oraz złożono je na cmentarzu; a także wykonano nagrobki na mogiłach ofiar Zagłady oraz wzniesiono pomnik.

Opis

Cmentarz leży na łagodnym stoku wysoczyzny, na peryferiach miasta, przy ul. Suchej. W planie ma kształt zbliżony do trapezu i ok. 0,25 ha powierzchni. Od strony pn.-wsch. wcina się w jego teren strzelnica sportowa. Od strony ulicy ogrodzony jest murem z fragmentów macew, od pozostałych stron siatką metalową. Brama znajduje się od strony pn.-zach. W pd. –wsch. części znajduje się zbudowany z fragmentów macew pomnik ku czci pomordowanych w okresie II wojny światowej, w formie piramidy z tablicą i napisem w języku hebrajskim. Obok pomnika i wzdłuż muru stoi ok. 40 macew ustawionych w rzędach. Na uwagę zasługuje macewa, datowana na 1676-1677 r., z rozszerzonym sztukaterią lub zdobionym malowidłami obramieniem. Na mogiłach zbiorowych leżą płyty betonowe z napisami hebrajskimi.

Zabytek dostępny.

Oprac. Nina Glińska, NID OT Kielce, 19-12-2017

Bibliografia

  • Adamkiewicz D., Chyła R., Sandomierz. Przewodnik. Polski English Deutsch Francais, Sandomierz 1998, s. 78-79
  • Burchard P., Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990, s. 171
  • Chyła R., Sandomierz i okolice w prawdzie historycznej, legendzie i ciekawostce (poradnik dla nauczycieli, uczniów szkół podstawowych i średnich), Sandomierz 1995, s. 70-72
  • Chyła R., Sandomierz i okolice. Przewodnik regionalny, Sandomierz 1996, s. 123-124
  • Dylewski A., Śladami Żydów polskich. Przewodnik ilustrowany, Bielsko-Biała 2002, s. 150-151
  • Florek M., Zabytkowe cmentarze woj. tarnobrzeskiego, Warszawa 1995, s. 140-141
  • Garboś B., Kirkut w Sandomierzu, „Notatnik Sandomierski”, Sandomierz 1980, s. 98
  • Juszczyk M., Sandomierz przewodnik, Kielce 1997, s. 103
  • Kiryk F., Leśniak F., Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Kiryk F. (red.) Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego,, Przemyśl 1991, s. 15-25
  • Kotowski R., Społeczność żydowska Sandomierza w dwudziestoleciu międzywojennym., [w:] Majcher-Ociesa E., Wojciechowska B. (red.) Życie codzienne społeczności żydowskiej na ziemiach polskich do 1942 roku, Kielce 2013, s. 219-243
  • Krajewska M., Jagielski J., Stan cmentarzy żydowskich w Polsce, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1981, nr 4, s. 46
  • Krzywicka A., Sławiński P., Trzciński A., Cmentarze żydowskie w Sandomierzu, Sandomierz 2011
  • Sarwa A., Przewodnik po Sandomierzu, wyd. 2, Sandomierz 2005, s. 30-31
  • Trzciński A., Hebrajskie inskrypcje na materiale kamiennym w Polsce w XIII-XX wieku. Studium paleograficzno-epigraficzne, Lublin 2007, s. 160

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cmentarz żydowski
  • Chronologia: 1830 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Sucha , Sandomierz
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. sandomierski, gmina Sandomierz
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy