Historia

Pierwszy drewniany ratusz w Rzeszowie wraz z piwnicami istniał w XIV wieku co poświadcza akt lokacyjny miasta z 1427 roku, dalsze dzieje budynku są nieznane. Nowy ratusz wybudowano na polecenie Mikołaja Spytka Ligęzy przed 1591 rokiem. Był to niewielki budynek murowany z gankiem, przedsionkiem i wieżą, otoczony licznymi kramnicami. Ratusz ten został zniszczony podczas najazdu Jerzego Rakoczego w 1657 roku. Został odbudowany w 2. połowie XVII wieku, jako budynek dwukondygnacyjny z dachem czterospadowym, zwieńczonym czteroboczną wieżyczką, pierwotnie z otwartą latarnią oraz attyką w elewacji wschodniej. Około 1730 roku budynek był remontowany i rozbudowany pod kierownictwem Karola Henryka Wiedemanna, udokumentowany jako obiekt o zróżnicowanej bryle z wieżą zegarową. Kolejnego większe remonty przeprowadzono w latach 1867-1884 i 1897-1900. Ostatni z nich, połączony z rozbudową, nadał ratuszowi formę architektoniczną w stylu neogotyckim i neorenesansowym.

Autorstwo projektu nowej siedziby reprezentacyjnej dla władz miasta Rzeszowa przypisuje się Franciszkowi Skowronowi, nadradcy budowlanemu Namiestnictwa we Lwowie. Projekt wnętrz wykonał Kazimierz Hołubowicz, sztukaterie i elementy betonowe - Piotr Harasimowicz ze Lwowa i rzeźbiarz Praliński, zaś elementy kamienne - rzeszowski kamieniarz Franciszek Janik. Heraldyczny orzeł umieszczony nad wschodnią elewacją budynku, wykonany był przez Jana Dascheka ze Lwowa. Dekoracja malarska wielkiej sali posiedzeń była autorstwa malarza lwowskiego-Szczurowskiego, witraże - Henryka Schapira. Prace kowalskie wykonał Michał Woźniak z Rzeszowa. Zegar pochodzi z lwowskiej firmy Komorowskiego, ozdobne parkiety z fabryki Potockich w Kamionce, a płytki kamionkowe na posadzki sprowadzono z Pragi. Dach pokryty był dachówką ceramiczną ułożoną w dekoracyjne rombowe wzory. Podczas II wojny światowej ratusz uległ dewastacji, zniszczono zwłaszcza wystrój rzeźbiarski i malarski. Wygląd zewnętrzny budynku z małymi zmianami przetrwał do chwili obecnej, natomiast we wnętrzach nastąpiły niekorzystne zmiany w trakcie kolejnych remontów, w czasie których usunięto szereg interesujących elementów. W latach 1993-1996 przeprowadzono gruntowny remont, rekonstrukcję i modernizację wnętrz.

Opis

Ratusz usytuowany jest w południowo-zachodniej części rynku, zachodnią ścianą szczytową przylega do ul. Słowackiego. Budynek o bogatym, historyzującym wystroju architektonicznym, wolnostojący, zbudowany na planie prostokąta, dwutraktowy, z ryzalitem w ścianie południowej. Bryła zwarta, o trzech kondygnacjach nadziemnych, podpiwniczona. Dach wielospadowy, nad wieżyczkami ośmioboczne hełmy z iglicami. Budynek wzniesiony jest w konstrukcji murowanej z cegły i kamienia (piwnice), filary podcienia od wschodu z kamiennych bloków piaskowcowych, otynkowany. Elewacje zróżnicowane, z oknami prostokątnymi, okrągłymi lub zamkniętymi ostrołukowo różnej wielkości, z gzymsem nad parterem i gzymsem wieńczącym, częściowo z fryzem konsolowym. W elewacjach szczyty z ostrołukowymi płycinami i sterczynami, balkony na kamiennych, profilowanych kroksztynach, z ażurowymi balustradkami. Elewacja frontowa, od północy z wejściem głównym pomiędzy dwoma balkonami, w pozornym ryzalicie, zakończonym szczytem. Elewacja południowa z ryzalitem z trzema wysokimi neogotyckimi oknami, zwieńczonym z obu stron ośmiobocznymi wieżyczkami. Elewacja wschodnia z otwartym trójarkadowym podcieniem na kamiennych filarach, balkonem i szczytem. Elewacja zachodnia z prostokątnymi oknami i szczytem.

Klatka schodowa umieszczona osiowo. Piwnice ze sklepieniami kolebkowymi, najniższa od zachodu wychodzi poza obrys budynku pod chodnikiem ul. Słowackiego w formie wąskiego tunelu ceglanego. Przedsionek wejściowy przykryty sklepieniem krzyżowym. Najstarsze pomieszczenia znajdujące się w części wschodniej parteru posiadają sklepienia żaglaste. W pomieszczeniu nad dużą salą obrad - drewniane stropy belkowe wsparte na ozdobnych konsolach. Pozostałe pomieszczenia i korytarze przykryte sklepieniami kolebkowymi, krzyżowymi oraz stropami płaskimi drewnianymi.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Zwiedzanie po uzgodnieniu w godzinach pracy urzędu.

Oprac. Mieczysław Kuś, OT NID w Rzeszowie, 10.12.2014 r.