Historia

Pierwszy cmentarz żydowski w Rzeszowie założony został w XVI wieku w pobliżu Starej Synagogi przy obecnej ul. Bożniczej. Od połowy XVII wieku zaczął funkcjonować w jego sąsiedztwie drugi cmentarz, na obszarze obecnego pl. Ofiar Getta. Gdy brakowało miejsca na pochówki, krótko po 1850 roku założono trzeci cmentarz przy drodze prowadzącej do Tyczyna, obecnej ul. Rejtana. W orzeczeniu z 12 lipca 1853 roku władze miasta oficjalne potwierdziły stanowisko w sprawie przekazania gruntu pod cmentarz, jednak na własność Gminy Izraelickiej w Rzeszowie przeszedł dopiero w 1882 roku. Po czterdziestu latach Gmina powiększyła jego teren od południowego wschodu o kolejne parcele gruntowe i ogrodziła go murem. Przekazy ikonograficzne sprzed II wojny światowej potwierdzają, że teren był zapełniony gęsto ustawionymi macewami. W 1942 roku rozpoczęła się planowana przez Niemców likwidacja cmentarza. Demontowane macewy przewożone były najpierw na plac cegielni położonej po przeciwnej stronie drogi, a następnie wykorzystywane do brukowania ulic i placów, wzmacniania brzegów Wisłoka lub jako stopnie schodów. Jednocześnie w tym okresie dokonano na cmentarzu masowych pochówków Żydów – ofiar niemieckich zbrodni. W 1947 roku odsłonięto ku ich pamięci pomnik w formie granitowego obelisku. W 1961 roku cmentarz został zamknięty do celów grzebalnych. W związku z poszerzeniem ul. Rejtana na początku lat 70. XX wieku dokonano ekshumacji zwłok z niewielkiej części cmentarza i pomniejszono go. W latach 80. XX wieku staraniem samorządu miasta przeprowadzono szereg prac remontowych i konserwatorskich na jego terenie. Po 1981 roku zostały wybudowane trzy nowe ohele: rodziny Lewinów, cadyka Cwi Elimelecha Szapiro i cadyka Abrahama Chaima Horowitza z Połańca. W świetle dokumentacji Andrzeja Trzcińskiego z 1988 roku na cmentarzu zachowało się około 650 płyt w dość dobrym stanie, liczne fragmenty i około 700 murowanych nadstaw grobowych, które służyły do umocowania płyt z inskrypcjami.

Opis

Cmentarz żydowski zlokalizowany jest w dzielnicy Nowe Miasto, przy ul. Rejtana, na płaskim terenie o powierzchni 2, 518 ha. Całkowita długość granic działki wynosi 1077 m. Cmentarz wydzielony jest ogrodzeniem w formie pełnego muru z cegły (historycznym i współczesnym) z dwiema bramami i furtkami. Jedna znajduje się od strony ul. Rejtana, druga (oryginalna) od strony ul. Dołowej. Na obszarze cmentarza znajdują się skupiska macew oraz pojedyncze macewy lub ich części. Macewy zlokalizowane w zachodniej części cmentarza (obecnie w zasadzie niewidoczne) nie są zamocowane do podstaw, tylko ułożone poziomo z napisami do góry. Najwięcej nagrobków - betonowych obramień - zlokalizowanych jest w środkowej i południowo-wschodniej części cmentarza. Część z nich rozlokowana jest w układzie rzędowym. Trzy znajdujące się na cmentarzu ohele usytuowane są w pobliżu bramy od strony ul. Dołowej. To niewielkie murowane budynki o prostych bryłach, tynkowanych elewacjach bez wystroju architektonicznego, przekryte czterospadowymi dachami. Skład gatunkowy zieleni planowej na cmentarzu i jej układ jest wynikiem nasadzeń z początku lat 80. XX wieku. Wśród drzew przeważają: jesion wyniosły, klon jawor, lipa drobnolistna oraz kilka topoli włoskich.

Dostęp do zabytku po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z Urzędem Miasta Rzeszów, tel. 17 749 49 67 lub e-mail: umrz@erzeszow.pl

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 28.11.2025 r.