Rymanowska gmina usamodzielniła się pod koniec XVI wieku. Wiemy, że w 1589 roku istniał niezależny kahał utrzymujący drewnianą synagogę oraz własny cmentarz, z którego korzystali również Żydzi z okolicznych małych miejscowości.

Opis

Cmentarz powstał poza miastem, około 0,5 kilometra od rynku, na wschodnim zboczu wzgórza Kalwaria. Liczba mieszkańców żydowskich w mieście wzrastała. Wiadomo, że w 1765 roku gmina rymanowska była trzecią najliczniejszą na ziemi sanockiej. Na jej terenie mieszkało 1008 Żydów, zaś w samym mieście 245. W 1799 roku ich liczba w Rymanowie wzrosła do 568. Z tego powodu cmentarz musiał być w XVIII i XIX wieku dwukrotnie powiększany. Obecnie jego powierzchnia wynosi 2,64 hektara.  

Na przełomie XVIII i XIX wieku Rymanów stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Swój dwór założył tu Menachem Mendel Rymanower, uczeń Elimelecha z Leżajska i przyciągnął wielu chasydów. Świetność dworu rymanowskiego kontynuowali jego następcy Cwi Hirsz Rymanower oraz Jozef ha-Kohen Friedman Rymanower. Rymanowscy cadycy spoczęli na cmentarzu na zboczu Kalwarii, a nad ich nagrobkami wzniesiono ohele.     

W południowej części nekropolii w czasie I wojny światowej pochowano żydowskich żołnierzy służących w armii austro-węgierskiej, którzy polegli w walkach w okolicy Rymanowa. Dzięki zachowanym fotografiom wiemy, że kwatera zaprojektowana została na planie koła i otoczona kamiennym murem. W centrum znajdowała się macewa z wyrzeźbionymi lwami i dzbanem z kwiatami oraz epitafium w języku hebrajskim i niemieckim. Do dzisiaj zachowała się jedynie macewa ze śladami inskrypcji i pozostałości ziemnych mogił.

Podczas drugiej wojny światowej cmentarz został zniszczony przez Niemców, a większość nagrobków została użyta przez nich do budowy dróg. Na terenie cmentarza Niemcy przeprowadzali egzekucje ludności żydowskiej. Zastrzelono tu również pięciu Romów. Zwłoki ofiar grzebano na miejscu w nieoznakowanych mogiłach. Do dziś zachował się tylko zarys jednego ze zbiorowych grobów ofiar zamordowanych w sierpniu 1942 roku w czasie akcji likwidacyjnej rymanowskiego getta.

Proces dewastacji cmentarza trwał także po wyzwoleniu. Na jego terenie przez lata wypasano zwierzęta. Pomimo to, funkcjonowały dwa ohele – Menachema Mendla (1745–1815) i Cwiego Hirsza Kohena (1788–1847). Jeden powstał prawdopodobnie w latach 50. XX wieku, a drugi w 1980 roku.

W latach 90., dzięki zaangażowaniu rabina Mendla Reichberga oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego (FODŻ), pod której opieką znajduje się cmentarz, został on uporządkowany i otoczony metalowym ogrodzeniem. W 1995 roku wpisano go do rejestru zabytków pod numerem A-343 z dn. 24.10.1995.

Na cmentarzu zachowało się około 800 nagrobków. Najstarszy, który udało się zidentyfikować, pochodzi z 1616 roku, w pobliżu zachowały się jeszcze cztery nagrobki z XVII wieku. Najwięcej ocalało nagrobków z XIX wieku, w północnej i zachodniej części. Jeden z nagrobków, należący do kobiety zmarłej w 1849 roku, ozdobiony jest znakami solarnymi górali ruskich.

Od 2008 roku w Rymanowie organizowane są Dni Pamięci o Żydowskiej Społeczności Rymanowa, których stałym punktem programu jest sprzątanie miejscowego cmentarza.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.