Historia

Powstanie kopalni datuje się na 1792 rok i wiąże z odkryciem pokładów węgla kamiennego na gruntach majątku królewskiego w Bierułtowach (obecnie miasto Radlin). Pierwotnie kopalnia działała pod nazwą „Versuch Kohlengrube”. W 1797 roku otrzymała nazwę „Hoym“ na cześć hrabiego Karla Georga Heinrich von Hoym’a ministra Śląska i Prus Południowych. W 1835 roku, w wyniku połączenia kopalni „Hoym” z sąsiednią kopalnią „Sylvester”, powstała „Skonsolidowana Kopalnia Hoym w Biertułtowach” („Consolidirte Hoym Grube bei Birtultau”). W 1871 roku doszło do przyłączenia kopalni „Hoym” z leżącą w Niewiadomiu kopalnią „Laura”. W wyniku połączenia zakładów powstała kopalnia o nazwie „Skonsolidowana Kopalnia Hoym Laura” (Consolidirte Hoym Laura Grube). W niedługim czasie, na obszarze pola górniczego kopalni Laura, przystąpiono do budowy szybu wydobywczo – odwadniającego „Grundmann” (późn. Kościuszko) o głębokości 170 m. Na obszarze eksploatacji istniały wówczas szyby „Pfeiffer” („Marian”) i „Thurnagel” („Zygmunt”) i „Graf Reden” („Sobieski”). W 1890 roku kopalnię nabył książę Hugo Hohenlohe Oehringen na Ujeździe. Pod koniec lat 90. XIX w. w rejonie szybu „Grundmann” („Kościuszko”) zbudowano kotłownię. W 1892 roku  wzniesiono maszynownię na potrzeby instalacji maszyny wyciągowej obsługującej szyb „Oppurg” („Głowacki”) o głębokości 192 m, który uruchomiono w 1902 roku. Równolegle ze zgłębianiem szybu „Oppurg” wzniesiono budynek nadszybia z wieżą wyciągową o konstrukcji kratownicowej, z parą kół linowych o średnicy 4 m. W tym samym roku, w sąsiedztwie szybu, oddano do użytku budynek elektrowni, przekształconej następnie w halę kompresorów i łaźnię robotniczą. Od 1902 roku trwała również rozbudowa kotłowni, którą ukończono w 1912 roku. Wydobycie kopalni odbywało się wówczas szybem „Oppurg”, szyb „Grundmann” pozostał szybem odwadniającym i wraz z szybem „Graf Reden” służył do transportu ludzi. Szyb „Thurnagel” stał się szybem wentylacyjnym natomiast szyb „Pfeiffer” wyłączono z eksploatacji. W 1913 roku, w wyniku kolejnej konsolidacji zakładu z pobliskimi polami górniczymi, nastąpiła zmiana własności. Kopalnię nabyła spółka „Czernitzer Steinkohlen Bergbau Aktien Gesellschaft” („Czernickie Górnictwo Węgla Kamiennego, Spółka Akcyjna”). W 1914 roku rozpoczęto modernizację zabudowy naziemnej w rejonie szybów „Grundaman” i „Oppurg” poprzez rozbudowę centrali elektrycznej, budowę warsztatów ciesielskiego i mechanicznego, rozbudowę kotłowni oraz przeniesienie kuźni spod szybu „Graf Reden” na plac przed szybem „Oppurg”. Ponadto, przy starym kominie założono odlewnie metali z piecami do odlewów żeliwnych i metali kolorowych. W 1920 roku zmodernizowano część naziemną szybu „Grundman” poprzez budowę obecnego nadszybia i maszynowni, w której zainstalowano nową maszynę wyciągową. Równocześnie z tymi pracami w pobliżu wzniesiono nową kotłownię z kominem.

Po plebiscycie w 1921 roku i trzecim powstaniu śląskim kopalnia znalazła się na obszarze Polski. Zmieniono wówczas nazwę kopalni z „Consolidirte Hoym Laura Grube” („Skonsolidowana Kopalnia Hoym Laura”) na „Hoymgrube”, a następnie w 1936 roku na „Ignacy”. Zmianie uległy również nazwy poszczególnych szybów. Podczas II wojny światowej kopalnia funkcjonowała w ramach koncernu Hermann Goering Werke i przywróciła stare nazwy kopalni i szybów. Po wojnie kopalnię upaństwowiono i podporządkowano Rybnickiemu Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. W 1968 roku kopalnię połączono z sąsiednią kopalnią „Rydułtowy”. Funkcjonowała tak do zakończenia wydobycia w 1995 roku. Od tego momentu kompleks zabudowań przemysłowych kopalni ulegał powolnej dewastacji. W 1999 roku pracownicy kopalni w celu zachowania i ochrony dziedzictwa kulturowego kopalni założyli „Stowarzyszenie Zabytkowej Kopalni Ignacy w Rybniku-Niewiadomiu”. W 2005 roku staraniem członków Stowarzyszenia najcenniejsza część zabudowy kopalni została wpisana do rejestru zabytków województwa śląskiego i obejmuje główny kompleks wydobywczo-energetyczny zakładu. Zalicza się do niego budynki nadszybia i maszynowni szybu „Głowacki” z parową maszyną wyciągową z 1900 roku, budynek elektrowni, hali kompresorów z dwiema sprężarkami tłokowymi z 1923 i 1944 roku, budynki maszynowni i nadszybie szybu „Kościuszko”. W bezpośrednim sąsiedztwie zabytku znajduje się komin dawnej kotłowni, przebudowany w latach 50. XX w. na wieżę wodną (obecnie wieża widokowa) oraz budynek nowej kotłowni z lat 20. XX w. W 2006 roku szyb „Kościuszko” unieruchomiono i zasypano, natomiast szyb „Głowacki” był czynny do 2010 roku. Prowadzono przy nim wówczas prace remontowe, które przywróciły elewacji historyczne podziały, a wieża szybowa została wyczyszczona i pomalowana. W kolejnych latach działania remontowo-adaptacyjne objęły halę maszyny wyciągowej szybu „Głowacki” i kompresorowni. Szyb Głowacki wyłączono z użytku w 2018 roku.

W 2015 roku na podstawie porozumienia większość obiektów przekazano Urzędowi Miasta w Rybniku. Miasto rozpoczęło prace nad stworzeniem koncepcji zagospodarowania terenu kopalni. W tym celu powołano instytucję „Zabytowa Kopalnia Ignacy” zarządzanej przez muzeum, rok później powstało także Industrialne Centrum Kultury w Rybniku-Niewiadomiu. Od tego momentu na terenie zespołu trwał wieloletni proces rewitalizacji poszczególnych części kompleksu, prowadzono prace remontowo-konserwatorskie i adaptacyjne m.in. w celu przystosowania budynku elektrowni na cele społeczne, zagospodarowania terenów nieużytkowanych na parking czy plac rekreacyjny. Gruntowną rewitalizację przeszła stolarnia zaadaptowana na cele muzealne i maszynownia szybu „Głowacki”. Proces rewitalizacji terenu został zakończony wraz z pracami przy budynkach nadszybia i maszynowni szybu „Kościuszko” zrealizowanymi w latach 2019-2022. Działania objęły kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie zabytkowej zabudowy, ponowne uruchomienie parowej maszyny wyciągowej z 1922 roku z silnikiem parowym o mocy 1800 KM oraz adaptacje budynków do pełnienia funkcji kulturalnych i wystawowych. Zrewitalizowana infrastruktura i przestrzeń obiektu łączą funkcje muzealne i kulturalne.

Obiekt w 2024 roku otrzymał prestiżową nagrodę Europa Nostra w kategorii „konserwacja i adaptacja”. W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że jest to unikatowy przykład rewitalizacji podjętej w celu uratowania i przystosowania obiektów do nowej funkcji jako centrum kulturalno-rekreacyjne będący inspiracją dla innych obiektów tego typu w Europie. W tym samym roku Kopalnia Ignacy otrzymała tytuł laureata w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „zabytki techniki” za staranne prace budowlane i konserwatorskie, przeprowadzone z poszanowaniem historycznej substancji i formy budowlanej nadszybia i maszynowni szybu Kościuszko oraz za zachowanie i przywrócenie do pełnej sprawności unikatowego wyposażenia technologicznego.

Opis

Zespół architektoniczny zabudowy kopalni Ignacy położny jest w południowo zachodniej części Rybnika w dzielnicy Niewiadom, na południe od dworca kolejowego pomiędzy ul. Sportową i ul. Ignacego Mościckiego, na terenie o nieregularnym kształcie z nieznacznym spadkiem w kierunku wschodnim. Zespół składa się z zabudowy szybu „Głowacki” (maszynownia i nadszybie) oraz budynków pomocniczych tj. sprężarkowni (dawnej elektrowni), stolarni (dawnej hali kompresorów), wieży wodnej (wcześniej komin dawnej kotłowni) usytuowanych w południowej części obszaru oraz zabudowy szybu „Kościuszko” (nadszybie i maszynownia) oraz placu rekreacyjnego usytuowanych w północno-wschodniej części kompleksu. Obszar obecnego terenu kopalni jest ogrodzony. Poza ogrodzeniem w północno-wschodniej części znajduje się budynek dawnej kotłowni szybu „Kościuszko”. Główne wejście na teren kopalni znajduje się od strony ul. I. Mościckiego, komunikacja z zespołem jest możliwa również przez boczne wejście od strony ul. Sportowej.

Architektura całego zespołu jest przykładem dobrze zachowanego budownictwa przemysłowego z niezmienionym układem przestrzennym.  Wyraz architektoniczny obiektów jest ujednolicony i nawiązuje do stylów historycznych. Wszystkie budynki wzniesiono z cegły i przy zastosowaniu konstrukcji szkieletowej (budynek nadszybia szybu „Kościuszko”). Formy budynków mają charakter utylitarny i są podporządkowane funkcji oraz wymaganiom procesu technologicznego zakładu. Bryły z wyjątkiem wieży wodnej są prostopadłościenne parterowe lub jednopiętrowe nakryte dachami dwuspadowymi. Budynki nadszybowe obu szybów tj. „Głowacki” i „Kościuszko” posiadają metalowe konstrukcje wież szybowych. Elewacje wszystkich obiektów są ceglane i nieotynkowane. Podział kompozycyjny ceglanych elewacji wyznaczają pilastry i podział ramowo-lizenowy. Otwory okienne i drzwiowe są prosto zamknięte i wypełnione wtórną ślusarką wielokwaterową. Przeprowadzony w ostatnich latach kompleksowy remont obiektów wynikał z potrzeby poprawy ich stanu zachowania oraz adaptacji na Industrialne Centrum Kultury. Podjęte działania objęły prace remontowo-konserwatorskie i budowlano-konstrukcyjne, jak również uruchomienie maszyny parowej i wyciągu. Działania te znacząco wpłynęły na poprawę stanu zachowania zabytków i ich stanu technicznego oraz przyczyniły się do wyeksponowania ich wartości zabytkowych.

Oprac. Dorota Bajowska, OT NID w Katowicach, 06.2024 r.