Wyłuszczarnia jest jedyną w Polsce (spośród ok. 30 funkcjonujących), która w procesie produkcji wykorzystuje technologię wyłuszczania systemu Pentz’a. Zespół posiada wartości historyczno-techniczne.

Historia

Wyłuszczarnię wzniesiono w latach 1890 - 1892 na potrzeby okolicznych leśnictw. O jej lokalizacji w Rucianym zadecydowało centralne położenie miejscowości w Puszczy Piskiej i funkcjonowanie ułatwiającego dostawy połączenia kolejowego Olsztyn-Ruciane-Ełk. W wyłuszczarni zastosowano system łuszczenia zachowawczego zaproponowany przez Pentz’a. Metoda ta wyróżniała się wydajnością i przeznaczona była do łuszczenia nasion dominujących w okolicy drzew iglastych, tj.: świerku, sosny, jodły i modrzewia. W latach 1914 i 1927 r. obiekty wyłuszczarni przebudowano, ostateczny kształt nadając zespołowi w 1934 r., kiedy to zmodernizowano wyłuszczarnię, zwiększając jej moce produkcyjne. W czasie drugiej wojny światowej w wyłuszczarni suszono tytoń dla wojska. Zakład funkcjonował nieprzerwanie do 1945 r., kiedy to zdemontowano i wywieziono urządzenia elektryczne. Po zakończeniu drugiej wojny światowej wyłuszczarnia została przejęta przez Nadleśnictwo Ruciane (ob. Maskulińskie) i ponownie uruchomiona w 1948 r. W latach 1959-1973 była jednostką samodzielną na prawach nadleśnictwa. W latach 2001-2002 przeprowadzono remont kapitalny budynków. Po zakończeniu prac wyłuszczarni nadano imię Zdzisława Borońskego, kierownika zakładu o najdłuższym stażu (1962-1992). W 2006 r. w dawnym warsztacie zamontowano nowoczesną linię technologiczną do wyłuszczania.

Opis

Wyłuszczarnia nasion zlokalizowana jest po południowej stronie ul. Dworcowej, na przesmyku pomiędzy jeziorami Guzianka Wielka i Nidzkie, po wschodniej stronie kanału łączącego jeziora. Dominantę zespołu stanowi główny magazyn szyszek. W skład historycznego zespołu wyłuszczarni wchodzą budynki murowane (1890-1892) oraz drewniane (1914, 1927), tj.: budynek produkcyjny, magazyn szyszek wyłuszczonych z przybudówkami, budynek mieszkalny z budynkiem gospodarczym i stodołą, magazyn główny szyszek z estakadą (zabudowanym pomostem) do transportu szyszek do budynku produkcyjnego, budynek wagi-sortowni, budynek biurowy, magazyn szyszek - boczny (ob. sala konferencyjna), magazyn nasion (ob. kotłownia) oraz stróżówka. Układ przestrzenno - funkcjonalny zespołu historycznie zachowany; podobnie rozplanowanie wnętrz budynku produkcyjnego, gdzie odbywa się oczyszczanie i wyłuszczanie nasion. W budynku zachowane wyposażenie z 1890 r., tj.: piec, podsuszarnie sitowe, bębny wyłuszczarskie, odskrzydlacz kołkowy oraz inne, m.in.: wialnie i wózki metalowe na szynach (w tym podwieszane). Jest to budynek murowany z cegły, nieotynkowany o zróżnicowanej liczbie kondygnacji (2,3,4), z dostawionym budynkiem mieszkalnym. Wśród obiektów drewnianych zespołu wyróżnia się magazyn główny szyszek (sześciokondygnacyjny), połączony od strony południowej estakadą z budynkiem produkcyjnym, w poziomie parteru mieszczący murowany magazyn nasion. Stolarka otworowa w obrębie zespołu historyczna oraz współczesna, w magazynie okna uchylne i żaluzje zapewniające cyrkulację powietrza. W ramach procesu technologicznego zmagazynowane szyszki dostarczane są do budynku produkcyjnego, gdzie transport pionowy odbywa się przenośnikiem czerpakowym, a poziomy wózkami szynowymi, którymi dostarcza się szyszki do boksów w kształcie leja. Regulowany ręcznie zrzut szyszek na niższe kondygnacje następuje grawitacyjnie. Gorące i suche powietrze pochodzące z pieca, którego wsad paleniska stanowią wyłuszczone szyszki, tłoczone jest do góry; w przeciwnym kierunku transportowane są szyszki, ogrzewane w różnych temperaturach, na trzech poziomach - na najniższym zainstalowany jest obracający się bęben, na wyższych dwa ruszty. Czas łuszczenia jednej partii szyszek (18 hl sosny lub 10 hl świerku) wynosi 32-48 godzin. Maksymalna moc łuszczenia to 2700 kg szyszek sosny na dobę. Oddzielnie łuszczy się szyszki różnych gatunków drzew. Linia technologiczna modernizowana po 1945 r., co nie zmieniło jej historycznego charakteru. Urządzenia mechaniczne poruszane prądem. Obecnie zakład wykorzystuje niewielką część mocy produkcyjnych. W dawnym warsztacie zamontowano nowoczesne urządzenia do wyłuszczania. Wyłuszczarnia pełni także funkcje edukacyjno - muzealne.

Zabytek dostępny. Wizytę należy wcześniej uzgodnić telefonicznie.

Oprac. Maurycy Domino, 8.12.2014 r.