Zachowany układ urbanistyczny wraz z zabytkową zabudową miasta (m.in. zespół kościoła parafialnego, dawna synagoga, budynek Sokoła) zawiera relikty rozplanowania wcześniejszej osady wiejskiej o charakterze targowym w typie ulicówki.

Historia obiektu

Układ urbanistyczny miasta Radymna powstał w 2. ćw. XV w. na fali intensywnego rozwoju sieci miejskiej rozwijającej się na terenie województwa ruskiego po przyłączeniu w 1340 r. Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Królestwa Polskiego. Radymno funkcjonujące od 1366 r. formalnie jako osada wiejska na prawie niemieckim otrzymała prawo magdeburskie na mocy przywileju lokacyjnego wydanego przez króla Władysława II Jagiełłę w 1431 r. Przywilej królewski z 1431 r. zezwalał na organizację w Radymnie, będącym od 1384 r. własnością biskupstwa przemyskiego, targów tygodniowych i jarmarków rocznych, co przyczyniło się do szybkiego rozwoju miasta jako punktu etapowego w handlu dalekosiężnym.

Układ urbanistyczny miasta powstał w oparciu o kwadratowy plac rynkowy z ortogonalną siecią ulic na niewielkim wzniesieniu, opadającym w kierunku pd.-wsch. Miejsce to posiadało wysokie walory obronne, gdyż otoczone było bagnami i terenami podmokłymi, a od strony pn. i wsch. barierę stanowiło koryto rzeki Rada, lewobocznego dopływu Sanu. Rynek o wymiarach 3,5 na 3,5 sznura tj. ok. 131 x 131 m. został rozmierzony w miejscu starszej osady targowej i udanie wkomponowany w istniejący układ drożny. Z rynku wybiegało pierwotnie 8 ulic, 4 z jego naroży i 4 ulice wychodzące ze środków każdej z pierzei rynkowych. Plac rynkowy został przecięty przez gościniec wiodący ze Lwowa do Krakowa zwany wówczas drogą królewską (via regalis). Wspomniana arteria komunikacyjna przechodziła pierwotnie równoleżnikowo przez środkową część pierzei wsch. i zach. (obecnie ul. Lwowska i Mickiewicza). W pierwszych wiekach istnienia miasta zabudowa przyrynkowa była całkowicie drewniana, parterowa i złożona głównie z domów z podcieniami, a na środku placu rynkowego usytuowany był drewniany ratusz (praetorium) o jednej kondygnacji. W XVI w. na wsch. od placu rynkowego na obszarze Przedmieścia Górnego ukształtował się drugi plac targowy zwany „Psim Rynkiem” przeznaczony na handel bydłem (obecnie rejon zach. części ul. Jana Zachariasiewicza). Po niespodziewanym ataku na miasto Tatarów z Budżaku w 1623 r., podczas którego koczownicy spalili 80 domów, doszło do budowy miejskiego systemu obronnego, który tworzyła linia wałów ziemnych z drewnianymi parkanami. Obwarowania miejskie przebiegające wzdłuż obecnych ulic Okrzei, Cichej i Legionów wzmacniały dwie wzniesione z drewna bramy miejskie zwane Przemyską i Jarosławską, które broniły dostępu do miasta od strony wsch. i zach. Za pn. blokiem zabudowy przyrynkowej w latach 1724-1732 wzniesiono okazały murowany i orientowany kościół farny pw. Św. Wawrzyńca w stylu barokowym. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej (1772) władze austriackie przeprowadziły modyfikację przebiegu głównej arterii drożnej przechodzącej przez plac rynkowy. W wyniku tej przebudowy droga przebiegała ukośnie, przechodząc na pn. od budynku ratusza. Modyfikacja układu drożnego w centrum Radymna spowodowała zmiany w zabudowie pn. i zach. pierzei rynkowych. Pomimo długotrwałego kryzysu gospodarczego w jakim pogrążona była gospodarka Galicji od 4. ćw. XVIII aż do poł. XIX stulecia, Radymno zdołało utrzymać swoją rangę ruchliwego ośrodka handlowego i regionalnego centrum produkcji rzemieślniczej (w mieście odbywały się cztery jarmarki doroczne oraz targi tygodniowe). Począwszy od 2. poł. XIX w. dominująca dotąd zabudowa drewniana pierzei rynkowych i ulic wychodzących z rynku stopniowo zastępowana była budynkami murowanymi. W tym czasie zaczęły się również pojawiać pierwsze piętrowe kamienice miejskie o dość bogatym detalu architektonicznym. Pod koniec lat 80. XIX w. w pd. części Radymna między ul. Lwowską a korytem Rady powstały koszary wojskowe cesarsko-królewskiej armii austriacko-węgierskiej, skupione wokół placu manewrowego. Po zniszczeniu drewnianej cerkwi w 1905 r. przez pożar wzniesiono w 1911 r. nową murowaną świątynię pw. Wniebowstąpienia Przenajświętszej Bogurodzicy. Ze względu na to, że wspomniany pożar zdewastował również drewnianą synagogę, miejscowa gmina izraelicka doprowadziła w 1918 r. do wzniesienia w pierzei zach. placu rynkowego nowej murowanej świątyni na rzucie prostokąta z dwoma ryzalitami od strony tylnej (zach.). Nieco wcześniej, na przeł. XIX i XX w. w centralnej części placu rynkowego w miejscu starej siedziby władz miejskich wzniesiono murowany ratusz. Był  to budynek o dwóch kondygnacjach wzniesiony na rzucie litery „U” z charakterystyczną trójkondygnacyjną wieżą zegarową od strony zach. W latach 1938-1939 przy ratuszu wzniesiono na rzucie wydłużonego prostokąta dwukondygnacyjny budynek hali targowej. Po rozpoczęciu agresji III Rzeszy Niemieckiej na Polskę w 1939 r. w czasie walk jednostek Wojska Polskiego z oddziałami 4 Dywizji Lekkiej Wehrmachtu, poważnym zniszczeniom uległ budynek ratusza. Po zajęciu miasta przez Niemców zdewastowana została prze nich również synagoga. Po zakończeniu 2. wojny światowej w pierzei pd. rynku powstały kolidujące z historyczną zabudową placu rynkowego budynki domu handlowego i poczty. Budynek synagogi po 1944 r. pozostawał początkowo opuszczony, a w 2. poł. XX  stulecia służył jako rozlewnia piwa i wykorzystywany był jako placówka handlowa. W 1961 r. wyburzono niszczejący budynek cerkwi, która już od 1947 r. wykorzystywana była jako magazyn materiałów budowlanych Również w latach 60. XX w. przeprowadzono modernizację płyty rynku w obrębie którego po obu stronach głównej arterii komunikacyjnej założono zieleńce, obsadzając je gęsto drzewami i wprowadzając elementy tzw. małej architektury, czego przykładem jest powstały w 1966 r. pomnik 1000-lecia państwa polskiego, a także fontanna.

Opis obiektu

Centrum lokacyjne miasta położone jest na terenie zasadniczo płaskim, lekko nachylonym w kierunku pn.-wsch. na lewym brzegu Sanu. Układ urbanistyczny Radymna pomimo licznych przekształceń  zachodzących od 2. poł. XVIII w. i zniszczeń w zabudowie centralnej części miasta wyrządzonych podczas obydwu wojen światowych, zachował się bez większych zmian i jest wyraźnie czytelny do chwili obecnej. Jedynie w pierzei pd. zanikła uliczka wylotowa wybiegająca niegdyś z jej środka, co było związane z budową nowych murowanych budynków począwszy od 2. poł. XIX w. Obecnie z placu rynkowego wybiegają 4 ulice biorąc początek z naroży rynku (Jana III Sobieskiego, Narutowicza, Stefana Batorego i Jana Kilińskiego oraz 3 ulice wychodzące ze środka pierzei wsch., zach. i pn. (Lwowska, Mickiewicza i Zamknięta). Zabudowę przyrynkową miasta tworzą przeważnie dwukondygnacyjne, murowane kamienice powstające w okresie od 2. poł. XIX w. do 1. ćw. XX stulecia. W ostatnich dekadach rynek w Radymnie zatracił częściowo swój historyczny charakter ruchliwego placu pełniącego funkcję centrum handlowo-rzemieślniczego. Około 80% powierzchni placu rynkowego zajmuje obecnie skwer miejski rozciągający się po pd. i pn. stronie drogi przecinającej rynek z geometrycznym układem ciągów pieszych przecinających kwatery trawników w otoczeniu intensywnego zadrzewienia z niewielką fontanną w jego centrum. Ten ostatni obiekt znajduje się w miejscu dawnego zbiornika wodnego funkcjonującego tutaj w okresie XVIII-XIX w. W pd.-wsch. części placu rynkowego usytuowany jest parking samochodowy, a w centralnej jego części w miejscu, gdzie stał niegdyś ratusz wznosi się dwukondygnacyjny budynek hali targowej mieszczący obecnie różne sklepy i placówki handlowe.  Zespół kościoła parafialnego pw. Św. Wawrzyńca wraz z murowaną dzwonnicą usytuowany jest za pn.-zach. narożnikiem rynku przy ul. Jana III Sobieskiego. W pd. części miasta przy ul. Lwowskiej i ul. Sportowej zlokalizowany jest zespół dawnych koszar poaustriackich, który po przeprowadzeniu kompleksowych prac remontowo-budowlanych jest obecnie wykorzystywany jako szkoła podstawowa, a także odnowiony ostatnio gmach dawnego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” z pocz. XX w. przy ul. Lwowskiej 16 (obecnie Miejski Ośrodek Kultury). Warto też zwrócić uwagę na murowany budynek dawnego dworu biskupiego, który położony jest na zach. od cmentarza komunalnego zwanego Starym. Na wsch. od placu rynkowego zachowały się relikty obwałowań miejskich z XVII w., które są czytelne na pd. od ul. Polnej i na pn. od ul. Sienkiewicza. Spośród zabytkowych budynków położonych poza centralną częścią miasta, które stanowiły niegdyś własność miejscowego bogatego mieszczaństwa warto zobaczyć kamienice przy ul. Jana III Sobieskiego 5 i przy ul. Lwowskiej 6, które zostały wzniesione w 4. ćw. XIX w.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 22.08.2024 r.