Historia

Powstanie pierwszego zamku w Pszczynie poprzedziło utworzenie (przypuszczalnie w XII w.) grodu książęcego, ulokowanego pośród bagien i rozlewisk rzeki Pszczynki w rejonie obecnego parku zamkowego. Prawdopodobnie w czasach panowania na ziemi pszczyńskiej Heleny Korybutówny, w 2 ćw. XV w., w miejscu wcześniejszego grodu, wzniesiono zamek gotycki złożony ze zwartego, czworobocznego zespołu obronnego, w tym dwóch równoległych budynków z wieżą oraz zapewne XIII-wiecznym stołpem od południa, połączonych murami i otoczonych dodatkowymi obwarowaniami w formie muru, wału i fosy wypełnionej wodą od strony miasta. W latach 60. XVI w., a więc krótko po przejęciu w 1548 roku ziemi pszczyńskiej przez Baltazara Promnitza, zamek poddano przebudowie renesansowej. Wzniesiono wówczas skrzydło północne z wieżą na osi, łączące gotyckie skrzydło zachodnie i wschodnie. Od strony dziedzińca wewnętrznego dobudowano trójkondygnacyjne, sklepione krużganki, a całość obiektu przekryto dwuspadowymi dachami z facjatkami. W tym samym czasie założono również pierwszy, renesansowy ogród zamkowy.

W XVII w. założenie uległo dwukrotnie zniszczeniu w trakcie wojny trzydziestoletniej i wskutek wielkiego pożaru miasta w 1679 roku. W trakcie prowadzonej w latach 1680-1689 pod kierunkiem Consiliusa Miliusa odbudowy zamku wzniesiono m.in. nowe, parawanowe skrzydło północne z wewnętrzną galerią kolumnową oraz wybudowano istniejącą do dziś Bramę Wybrańców. Na pocz. XVIII w., w miejscu rozebranego muru, od południa wzniesiono ciąg budynków gospodarczych, uzupełniających powstałą wcześniej wzdłuż muru obronnego od wschodu zabudowę towarzyszącą.

W 1734 roku, w ramach barokowej przebudowy zamku, w miejscu XVII-w. galerii północnej, wzniesiono skrzydło z wieżą zegarową na osi, tworząc w ten sposób założenie w typie francuskiego entre cour de jardin. Wskutek pożaru zamku w 1737 roku zniszczeniu uległo skrzydło północne i zachodnie oraz wieża od południowego wschodu. Odbudową zamku w latach 1738-1768 kierował architekt książęcy Christian Jahne, który po 1749 roku równolegle nadzorował odbudowę miasta po kolejnym wielkim pożarze. Po przejęciu dóbr pszczyńskich w 1765 roku przez Fryderyka Erdmanna Anhalt-Coethen, kontynuowano rozbudowę rezydencji. Nadbudowano wówczas zamek o kolejną kondygnację, w miejsce renesansowych galerii arkadowych od strony dziedzińca wprowadzono zabudowane korytarze, sień wjazdową połączono z kondygnacjami na pierwszym piętrze za pomocą nowych schodów lustrzanych, a w skrzydle północnym od strony południa utworzono oranżerię. Elewacje zewnętrzne zyskały płaszczyznowy, wertykalny wystrój architektoniczny, charakterystyczny dla baroku śląskiego, a całość trójskrzydłowej rezydencji przykryto dachami mansardowymi z lukarnami.

W 4 ćw. XVIII w. rozpoczęto również intensywne kształtowanie założenia parkowo-ogrodowego. Po przejęciu Pszczyny w 1847 roku przez Hochbergów, z uwagi na zły stan techniczny zamku, przystąpiono do wzmacniania jego fundamentów, założenia tarasów od północy i zachodu oraz dobudowy parterowych tarasów od południa. Uporządkowano ponadto dziedziniec zamkowy, tworząc reprezentacyjny podjazd w miejscu rozebranych budynków gospodarczych i pozostałości gotyckiego muru kurtynowego. W latach 1870-1876 z inicjatywy ks. Hansa Heinricha XI kontynuowano przekształcanie i modernizację rezydencji w stylu neobarokowym według projektu Hippolyte Destailleur. Rozbudowano wówczas skrzydło północne o trakt południowy, mieszczący reprezentacyjną, neobarokową, trójbiegową klatkę schodową oraz okazałą salę jadalną (zw. lustrzaną), a także przekształcono amfiladę apartamentów z tzw. wielkim salonem i biblioteką od północy. Elewacje zewnętrzne zyskały nowy, neobarokowy wystrój architektoniczny, podkreślony licowaniem dwubarwnym wątkiem muru. Pałac ocalał od zniszczeń w czasie działań wojennych w 1945 roku. W 1946 roku został udostępniony zwiedzającym.

Opis

Chronione założenie pałacowo-parkowe w Pszczynie, usytuowane jest w północnej części historycznego miasta, w obrębie ul. Bielskiej od zachodu, ul. Chopina od północy, ul. Katowickiej od wschodu oraz ul. Wojska Polskiego i Rynku od południa. Osią założenia jest usytuowany w pobliżu północno-zachodniego narożnika Rynku pałac wraz z Bramą Wybrańców, a także usytuowane na północnym obrzeżu miasta oficyna oraz ujeżdżalnia ze stajniami i wozownią. Do pałacu od pólnocy przylega park zamkowy, stanowiący element większego założenia krajobrazowego, w skład którego wchodzi ponadto park kolejowy od wschodu, park trzech dębów od zachodu z dziką promenadą, łączącą dawniej poszczególne pałacyki, folwarki i bażantarnie, a ponadto dawna aleja książęca biegnąca aż do Promnic. Pałac jest obiektem murowanym z cegły, wzniesionym na rzucie podkowy, złożonym z trzech skrzydeł zgrupowanych wokół reprezentacyjnego dziedzińca od południa. Trójkondygnacyjne, przekryte dachami mansardowymi skrzydła tworzą zwartą bryłę w typie francuskiego entre cour de jardin, zwróconą frontem ku północy. Historyzujące, wieloosiowe elewacje zamku charakteryzują się wyraźnie wyodrębnioną, boniowaną strefą cokołową oraz partiami wyższymi podzielonymi pilastrami i urozmaiconymi licowaniem dwubarwnym wątkiem muru. Na osi trzech elewacji znajdują się trójosiowe ryzality zaakcentowane wypiętrzonymi dachami z namiotowymi zwieńczeniami. W ryzalicie północnym mieści się portal główny podkreślony balustradą z kartuszami herbowymi, z kolei portal w ryzalicie zachodnim ujęty jest figurami strażników, tzw. Wybrańców.

Układ wnętrz składa się przeważnie z jednego traktu pomieszczeń, skomunikowanych amfiladowo oraz z korytarzem od strony dziedzińca. Wnętrza na parterze kryte są sklepieniami krzyżowymi oraz kolebkowymi z lunetami, natomiast na piętrze – sufitami z fasetami. Na osi skrzydła północnego znajduje się sień przejazdowa, skomunikowana z usytuowanym od zachodu westybulem oraz paradną klatką schodową przekrytą sklepieniem zwierciadlanym. Druga, XVIII-w. okrągła klatka schodowa ulokowana jest w skrzydle zachodnim. Na wysokości piano nobile, obok klatki schodowej, ulokowana jest okazała sala jadalna (zw. lustrzaną), a w amfiladzie północnej – część apartamentów prywatnych właścicieli, w tym duży salon zdobiony boazerią z płycinami wypełnionymi obrazami rodzajowymi. Amfilada pomieszczeń na parterze skrzydła zachodniego składa się z dawnych apartamentów cesarskich, salonu oraz pokoju gościnnego, z kolei na pierwszym piętrze z apartamentów dawnych właścicieli, analogicznie jak w skrzydle wschodnim i północnym, w tym sypialni i przebieralni księżnej, zdobionych rokokową dekoracją stiukową z XVIII w. Pomieszczenia ulokowane na parterze skrzydła wschodniego, zaadaptowane obecnie na oddział Archiwum Państwowego, przeznaczone były dla służby, ochrony zamku oraz urzędników książęcych. Wnętrza na drugim piętrze przeznaczone były na pokoje gościnne, dziecięce, izbę szkolną oraz pokoje guwernantek. Zachowane, autentyczne wyposażenie wnętrz w większości pochodzi z XIX w.

Wjazd na teren zamkowy od strony Rynku prowadzi przez Bramę Wybrańców z 1687 roku. Jest to obiekt murowany, wzniesiony na rzucie prostokąta, parterowy z narożną wieżyczką od południowego wschodu i kryty dachem czterospadowym. Usytuowany na osi przejazd bramny, ujęty od frontu ozdobnym, boniowanym portalem i zaakcentowany wolutowym szczytem z kartuszami herbowymi Baltazara von Promnitz i Emilii Agnes von Sachsen, przekryty jest sklepieniem krzyżowym. Na wschód od pałacu znajduje się dawna szkoła jazdy konnej, pierwotnie neomanierystyczna, przekształcona w okresie powojennym na halę sportową. Za nią ulokowany jest zespół neoromańskich stajni oraz neogotyckiej wozowni, wzniesionych ok. 1870 roku.

Na północ od pałacu rozciąga się park zamkowy, będący elementem większego założenia krajobrazowego, wkomponowany w koryto rzeki Pszczynki. Charakteryzuje się urozmaiconym układem kanałów, stawów ze sztucznymi wyspami oraz alejek, w tym alei głównej w kierunku dawnego kościoła św. Jadwigi. W parku znajdują się liczne okazy starodrzewu oraz drzew i krzewów egzotycznych, jak również przykłady małej architektury z 3 ćw. XIX w., w tym herbaciarnia, wieża widokowa z lodownią, chińska brama czy dom ogrodnika.

Zamek w Pszczynie został uhonorowany tytułem laureata w konkursie Zabytek Zadbany w 2020 roku w kategorii specjalnej „właściwego użytkowania i trwałej opieki nad zabytkiem” za wieloletnią, trwałą opiekę i wzorowe użytkowanie zamku, systematycznie prowadzone prace badawcze i konserwatorskie, działania restauratorskie i rewaloryzacyjne zarówno bryły zewnętrznej, jak i wnętrz zamkowych oraz za dbałość o całość zespołu rezydencji wraz z otoczeniem, stanowiącej nie tylko cenny zabytek i obiekt muzealny, ale i istotny element identyfikacji społeczności lokalnej. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Możliwość zwiedzania w godzinach otwarcia muzeum.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 14.12.2015 r.