Historia

W 1276 Bolesław Wstydliwy na terenie należącym do Wierzbięty powierzył zasadźcy Uciechowi lokację wsi Przeginia. Z czasem część wsi, w której posiadanie weszli benedyktyni z Tyńca, a potem kanonicy Laterańscy z Krakowa, nazwana została Przeginią Duchowną. Druga część miejscowości (późniejsza Przeginia Narodowa) pozostała w rękach prywatnych. W XV wieku właścicielem był Henryk Ligęza. W 1440 roku majątek należał do Żegoty z Gumienic a następnie do Jana Skawińskiego. Pod koniec XVIII wieku późniejsza Przeginia Narodowa była własnością królewską, w poł. XIX wieku była w posiadaniu rządu austriackiego, a następnie w latach 80tych należała do Towarzystwa Rolniczego w Krakowie. Na początku XX wieku cała Przeginia należała do kapituły krakowskiej.

Dziewiętnastowieczna historia majątku w Przegini, liczącego pierwotnie około 100 ha gruntów ornych, łąk i i lasów nie jest do końca wyjaśniona. Nie wiadomo, kto zakupił go od rządu austriackiego przy końcu XVIII lub na początku XIX w. W każdym razie początkowo właścicielem był któryś z hrabiów Dębskich, a później hrabiów Dzieduszyckich. W nieokreślonym bliżej czasie, lecz niedługo po połowie XIX w., zakupił go ktoś z bliskiej rodziny znanego malarza (stąd jego potoczna nazwa „Matejkówka”). Około 1894 r. (rok po śmierci ojca) właścicielem majątku w Przegini Narodowej został Jerzy Matejko. Z Zachowanych doku¬menty sądowych wynika, że kilka lat później rozparcelował grunta między okolicznych mieszkańców, a dwór z ogrodem zakupiła wieś z przeznaczeniem na szkołę.

Dwór powstał w latach 30. XIX wieku na miejscu wcześniejszego budynku (możliwe zachowane ślady we wschodnich sklepionych kolebkowo piwnicach budynku) Był budowlą drewnianą, parterową, o regularnym układzie dwutraktowym wnętrza. Od strony północnej graniczyły z nim ustawione w podkowę zabudowania gospodarcze , a od zachodu oddzielał go od wsi kamienny mur. Ok. roku 1910 został częściowo przebudowany - w części zachodniej powstała nowa przybudówka i taras, dobudowano schody frontowe. Przy elewacji północnej istniał portyk kolumnowy. W okresie drugiej wojny światowej we dworze mieściła się komora celna na granicy Generalnej Guberni. Po wojnie został przejęty przez Państwowy Fundusz Ziemi - w budynku dworskim umieszczono szkołę. W 2001 r., zespół dworski przejęła od wsi gmina w Czernichowie, która dzierżawi obiekt Stowarzyszeniu Kobiet w Przegini. Mieści się w nim świetlica, punkt biblioteczny, odbywają się różne imprezy wiejskie i zebrania.

Opis

Dwór położony jest w północno wschodniej części wsi, oddalony od ulicowego ciągu zabudowy wiejskiej, na środku działki o kształcie zbliżonym do trapezu. Dojazd do dworu od zachodu drogą bitą łączącą zespół dworski z drogą tranzytową. Końcowy odcinek drogi już na działce dworskiej obsadzony kilkunastoma olchami tworzącymi krótką aleję.

Budynek drewniany, na wysokiej podmurówce mieszczącej okna piwnic. Piwnice w części wschodniej ze sklepieniami kolebkowymi - być może stanowią pozostałość starszej budowli. Jednokondygnacyjny, założony na planie regularnego prostokąta, z dobudowaną częścią zachodnią, mieszczącą m.in. w narożniku południowo-zachodnim szeroki taras wgłębny, poprzedzony masywnymi murowanymi schodami, z litą murowaną balustradą. Taras otacza ażurowa drewniana balustrada, ukształtowana dekoracyjnie z ukośnie krzyżujących się listew, podobnie jak wypełnienie drewnianych łuków rozpiętych pomiędzy słupami podtrzymującymi konstrukcję dachu (nawiązanie do charakteru architektury uzdrowiskowej). Wejście główne, poprzedzone murowanymi schodami, usytuowane zostało na osi środkowej elewacji południowej.

Dwór oraz otaczający go teren zielony zaniedbane. Działka dworska otoczona siatką na metalowych słupkach. Brama wjazdowa i furtka stalowe, nie zamknięte. Dwór dostępny od zewnątrz.

Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie, 01-07-2015 r.