Kościół par. pw. św. Wawrzyńca, Prusy
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Kościół w Prusach stanowi cenny przykład świątyni renesansowej z zachowanymi reliktami wcześniejszych budowli - z romańskim prezbiterium i nawą pn. oraz gotycką wieżą.

Historia

Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca w Prusach (do 1945 r. - Prauss) po raz pierwszy wzmiankowany był w źródłach pisanych ok. 1315 r., kiedy to został wymieniony proboszcz Johann von Pruz. Od ok. 1534 r. do czasów ostatniej wojny kościół użytkowany był przez gminę protestancką. Świątynia w Prusach zapewne nosiła pierwotne wezwanie św. Leonarda. Kościół wzniesiony został w ostatniej tercji XIII w. lub na pocz. XIV w.; w latach 1495-1497 z fundacji Hansa von Borschnitz dobudowano wieżę zachodnią, na której w latach 1503 r. i 1507 r. zawieszono dzwony. W 1612 r. dobudowano nawę południową nakrytą sklepieniami kolebkowymi z lunetami. W tym samym czasie wybudowano prawdopodobnie zakrystię, a w nawie pn. usunięto późnoromańskie sklepienia, zastępując je również sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Wówczas elewacje kościoła pokryto geometryczną dekoracją sgraffitową. W 1660 r. założono wspólną więźbę dachową nad korpusem nawowym. W poł. XVIII w. kościół otrzymał empory. Po 1889 r. wejście główne ozdobiono neogotyckim portalem. Kościół był restaurowany przed 1914 r. oraz po 1937 r. (sgraffita). W latach 1993 r. i w 1998 r. miały miejsce ostatnie remonty wnętrza i dekoracji sgraffitowej na elewacjach.

Opis

Kościół usytuowany jest we wsch. części wsi, na wyniesieniu, wśród zabudowy wiejskiej, otoczony dawnym cmentarzem. Jest budowlą orientowaną, w całości oskarpowaną, o bryle zwartej, z korpusem nakrytym dachem dwuspadowym oraz pięciokondygnacyjną wieżą zwieńczoną współczesną pseudoattyką z prętów metalowych powielających swym obrysem kształt wczesnorenesansowej attyki złożonej z powtarzającego się motywu półkola i jaskółczych ogonów; hełm wieży ostrosłupowy.

Kościół murowany z kamienia (kamień łamany i cios granitowy) i cegły, tynkowany. Elewacje budowli na całej jej powierzchni (zarówno ściany, jak i przypory) pokrywa geometryczne sgraffito z motywami pseudoboni diamentowych i pasów z plecionką (częściowo rekonstruowane); obramienia okien oraz portale wykonane zostały z piaskowca.

Kościół posiada wnętrze dwunawowe. Nawa północna (starsza) jest dwuprzęsłowa, nakryta sklepieniem gwiaździstym, zamknięta prosto późnoromańskim, jednoprzęsłowym, kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym o podniesionej strzałce; od zachodu do nawy przylega kwadratowa wieża. Nawa południowa, odpowiadająca długością nawie północnej wraz z prezbiterium, jest trójprzęsłowa, nakryta w części wschodniej sklepieniem kolebkowym z lunetami i z dekoracja pasową (zachowany medalion z datą „1612” i monogramem „ML”); od zachodu jedno przęsło nakryte sklepieniem gwiaździstym. Do prezbiterium od pn. przylega zakrystia na planie kwadratu nakryta kolebą. W zachodniej części kościoła drewniana empora muzyczna z ażurową balustradą.

Najważniejsze elementy wyposażenia kościoła:

Ołtarz główny, barokowy, lata 80. XVIII w., drewniany, polichromowany, pochodzący z kaplicy p.w. św. Augustyna dworu w Prusach.

Chrzcielnica, manierystyczna, ok. 1612 r., piaskowcowa z drewnianą nakrywą z lat 80. XVIII w.

Portal północny z ostatniej tercji XIII w. kamienny, o uskokowo opracowanych ościeżach, zdobiony kolumienkami o głowicach dekorowanych liśćmi klonu.

Dzwon odlany w 1507 r. przez Mathiasa Halbrittera z Jeleniej Góry ufundowany przez Wenceslausa(?) von Borschnitz.

Zabytek dostępny. Informacje o porządku nabożeństw na stronie internetowej archidiecezji wrocławskiej www.archidiecezja.wroc.pl.

Oprac. Bogna Oszczanowska, OT NID we Wrocławiu, 15.09.2014 r.

Bibliografia

Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat strzeliński, pod red. E. Kołaczkiewicz, Warszawa 2008, s. 150-153.

Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006, s. 709.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: ostatnia tercja XIII w. lub pocz. XIV w
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Prusy
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. strzeliński, gmina Kondratowice
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy