Historia

Istnienie prudnickiego ratusza potwierdzają już średniowieczne dokumenty. Zapewne ówczesna siedziba rajców miejskich była budowlą w konstrukcji drewnianej. Ratusz posadowiony na płycie rynku otaczały kramy i ławy chlebowe. W drugiej połowie XVI w. obiekt drewniany zastąpiono budynkiem murowanym. Nie wiemy, jak wyglądał renesansowy ratusz. Podobnie jak całe miasto, spłonął w 1627 roku. Do odbudowy siedziby rajców miejskich przystąpiono w kolejnych latach. Także kolejny ratusz nie miał szczęścia, niszczyły go wojska szwedzkie w 1653 roku, a także kolejne pożary, które miały miejsce w 1735 i 1779 roku. Szczególnie niszczący był pożar, jaki zdewastował miasto podczas oblężenia Prudnika przez wojska austriackie w 1779 roku. W jego wyniku ratusz został całkowicie zrujnowany, co stało się powodem podjęcia decyzji o budowie nowego obiektu. Został on wzniesiony w 1782 roku według projektu architekta Thomasa ze Świdnicy przy wsparciu króla pruskiego Fryderyka II. W formie pierwotnej ratusz funkcjonował przez 60 lat. W 1840 roku podjęto decyzję o jego rozbudowie, gdyż okazał się zbyt mały, aby pomieścić urzędników sądu. W latach 1840-1842 budynek podniesiono o półtorej kondygnacji, a dokonany wówczas remont nadał ratuszowi charakterystyczny dla ówczesnych trendów architektonicznych klasycystyczny wygląd. Dalsze prace przeprowadzono w 1856 roku, kiedy to nadbudowano wieżę i zwieńczono ją nowym strzelistym hełmem. W formie jakiej nadały budynkowi przebudowy z połowy XIX w., ratusz służył użytkownikom i mieszkańcom przez ponad pół wieku. Przed I wojną światową w planach była kolejna przebudowa budynku. Choć brak jest szczegółowych informacji o jej zakresie, na przełomie pierwszego i drugiego dziesięciolecia XX w. zmianie uległ kształt dachu. Dotychczasowy dach dwuspadowy zastąpiono mansardowym, w którego kondygnację dolną wkomponowano półpiętro. Budynek szczęśliwym zbiegiem okoliczności uniknął zniszczenia podczas bombardowania miasta w 1945 roku. Po zakończeniu wojny obiekt nadal pełnił funkcje publiczne. Obecnie znajdują się w nim wydziały urzędu miasta oraz PGW Wody Polskie Nadzór Wodny w Prudniku.

Opis

Ratusz prudnicki zlokalizowany jest we wschodniej części rynku. Po zachodniej stronie budynku znajdują się dwie kamienice będące pozostałościami bloku śródrynkowego, spośród których jedna przylega bezpośrednio do ratusza. Budynek wzniesiono z cegły ceramicznej z wykorzystaniem kamienia w partiach dolnych. Ściany są otynkowane, z bogatą dekoracją architektoniczną wieży i nieco uboższą w formy dekoracją samego ratusza. Pokrycie dachowe mansardy wykonane jest z dachówki ceramicznej karpiówki, a hełmu wieży – blachy miedzianej. We wnętrzach piwnicy i przyziemia pomieszczenia przesklepione są kolebkowo oraz sklepieniami krzyżowymi. Na wyższych kondygnacjach założono stropy belkowe z podwieszanymi deskowymi sufitami. Ratusz wzniesiony został na planie prostokąta, z dostawioną od północy wieżą o planie zbliżonym do kwadratu. Budynek jest częściowo podpiwniczony, trójkondygnacyjny, nakryty dachem mansardowym z lukarnami powiekowymi w połaciach. Wieża z kolei ma cztery kondygnacje i wieńczy ją wysoki hełm z latarnią. Dwie górne kondygnacje wieży są węższe od pozostałych, a u podstawy dolnej znajduje się galeria otoczona kamienną balustradą. 

Budynek osadzono na niskim cokole i zwieńczono gzymsem koronującym. Artykulacja pionowa elewacji ma postać lizen ujmujących narożniki (także ryzalitu), a także lizen ujmujących otwory okienne ponad kondygnacją pierwszą. Artykulację poziomą tworzą gzymsy międzykondygnacyjne, nad- i podokienne. Dodatkowym elementem dekoracyjnym jest boniowanie parteru. W siedmioosiowej elewacji frontowej (wschodnia) znajduje się centralny płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym naczółkiem, w którym umiejscowione jest wejście główne do ratusza dostępne kamiennymi schodami. Cofnięto je nieco do wnęki zamkniętej łukiem koszowym. Otwory okienne są zamknięte prosto, w kondygnacji pierwszej w półkolistych blendach. Jedynie w trójkątnym szczycie pseudoryzalitu trzy otwory okienne są zamknięte odcinkami koła, tworząc wspólnie jego połowę. Elewacja południowa jest czteroosiowa, o niemal analogicznej jak opisana powyżej kompozycji, z tą różnicą, że otwory okienne kondygnacji pierwszej zamknięte są łukiem pełnym. Elewacja zachodnia w części przesłonięta jest przez jedną z kamienic bloku śródrynkowego, co rzutuje na jej nieregularną kompozycję. W części północnej, pod przejazdem, usytuowany jest otwór wejściowy oraz dwa otwory okienne. W części południowej w pierwszej kondygnacji znajdują się dwa otwory okienne o zróżnicowanej wielkości, osadzone w zamkniętych łukiem pełnych płycinach. Powyżej zlokalizowane są rozmieszczone asymetrycznie dwa niewielkie otwory okienne doświetlające klatkę schodową, a także dalsze dwa otwory okienne i dwie kompozycyjne blendy w układzie analogicznym, jak w pozostałych elewacjach. Ostatnia z elewacji tj. elewacja północna w większości przesłonięta jest przez wieżę. Po jej prawej stronie, w każdej z kondygnacji, znajduje się po jednym otworze okiennym, w partii dachu zaś dwie lukarny flankują drugą kondygnację wieży w jej partii dolnej. 

Wystrój architektoniczny wieży jest bogatszy, niż wystrój ratusza. Osadzona na niskim cokole, w kondygnacji pierwszej o ścianach boniowanych, z gładkimi narożnymi lizenami, zwieńczona jest fryzem i profilowanym gzymsem. W każdej z elewacji znajduje się arkadowa w formie gładko tynkowana blenda, w polu której w elewacjach bocznych są dwa poziomy otworów okiennych ujętych w obramienia. Pomiędzy łukiem zamykającym arkady a fryzem, znajdują się jeszcze oculusy ujęte obramieniami na gładko tynkowanych polach. W elewacji północnej z kolei, w polu blendy, znajduje się otwór wejściowy ujęty pilastrami dźwigającymi belkowanie, ponad którym znajduje się otwór okienny. Pod fryzem osadzona jest tablica inskrypcyjna poświęcona budowie ratusza w 1782 roku. Elewacje drugiej kondygnacji są niemal identyczne, wyjątek stanowi elewacja południowa – w dolnej partii przesłonięta przez dolną kondygnację mansardy. Narożniki ujęte są trzema pilastrami podtrzymującymi fryz, ponad którym znajduje się wieńczący kondygnację profilowany gzyms. W każdą z elewacji wkomponowano dwa bliźniacze otwory okienne. Dolny otwór jest wysoki, zamknięty łukiem pełnym, w obramieniu zwieńczonym trójkątnym naczółkiem. Ponad nim niewielki otwór w formie leżącego prostokąta, ujęty obramieniem z trójkątnym naczółkiem. Trzecia i czwarte kondygnacje są węższe i mają fazowane narożniki. W niższej narożniki ujęte są pilastrami, które podtrzymują prosty gzyms. W każdej z elewacji znajduje się zamknięty łukiem pełnym otwarty otwór, ponad którym umieszczono tarcze zegarowe. Ostatnia kondygnacja jest wyraźnie niższa i wieńczy ją gzyms kostkowy. W każdej z elewacji pznajdują się dwa zamknięte łukiem pełnym okna w prostokątnych blendach. Ponad czwartą kondygnacją hełm z latarnią wieńczy całość.

Oprac. Grzegorz Naumowicz, OT w Opolu, marzec 2025 r.

Bibliografia: 

• Chrząszcz J., Geschichte der Stadt Neustadt in Oberschlesien, Neustadt 1912
• Kasza R., Ulicami Prudnika z historią i fotografią w tle, Prudnik 2020
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, województwo opolskie, zeszyt 12 powiat prudnicki, pod red. Chrzanowskiego T. i Korneckiego M., Warszawa 1960
• Prudnik. Studium historyczno-urbanistyczne, pod red. T. Piekarza, Jarosław 1988
• Weztzel A., Geschichte der Stadt Neustadt in Oberschlesien, Neustadt 1870