Tego typu zespoły składające się z wymienionych zabytków nielicznie już występują na terenie województwa. Kompleks sakralny jest ważnym elementem krajobrazu kulturowego miasteczka i częścią większego zespołu zabytkowej zabudowy kościelno-plebańskiej.

Historia

Parafia w Pruchniku ma średniowieczny rodowód, powstała przed 1397 rokiem. Istniejący w miasteczku kościół ma najprawdopodobniej metrykę XV wieczną, ale potwierdzona informacja o murowanej świątyni pochodzi dopiero z 1591 roku. Zapewne w swoich początkach kościół składał się z nawy, prezbiterium oraz zakrystia. Przed 1636 r. został rozbudowany o boczne kaplice oraz wieżę. W latach 60 XVIII w. wzmocniono przyporą pd. kaplicę (1764 r.), oraz wzniesiono sygnaturkę (1766). Następnie, w 1768 r. powstała brama frontowa i zapewne w tym czasie wybudowano także otaczające kościół ogrodzenie. W k. XIX w. zbudowano wchodzącą w skład zespołu wikarówka, której część pomieszczeń zostało wtórnie przedzielonych w latach 60. XX wieku. Niekorzystne zmiany zaszły w świątyni w latach 70. XX w. kiedy z kościoła usunięto m.in. 2 barokowe ołtarze, zlikwidowano także chór, aby wybudować nowy. Pod k. latach 70. XX w. wymieniono pokrycie dachowe z blachy ocynkowanej, na miedzianą oraz wybudowano w ciągu muru kaplice drogi krzyżowej.

Opis

Zabudowa stanowiąca zespół kościelny w Pruchniku składa się z kościoła, otaczającego go ogrodzenia oraz budynku wikarówki. Zespół został zlokalizowany na północ od Rynku, skomunikowany z nim ul. Kościelną. Ze względu na położenie miasteczka na południowym stoku wzgórza kościół jest wniesiony ponad poziomem Rynku o około 10 m. W centrum założenia zlokalizowany jest orientowany kościół o osi odchylonej lekko na północny-wschód, wokół niego znajduje się dawny cmentarz, który obwiedziono murowanym ogrodzeniem. W ciągu muru znajduje się brama frontowa - na przedłużeniu ul. Kościelnej, a na zachód od niej budynek wikarówki. Dodatkowe trzy bramki zlokalizowano na zachód, północ i wschód od kościoła. Obok tej ostatniej wybudowano budynek gospodarczy (nie objęty wpisem do rejestru zabytków).

Kościół o cechach gotyckich i barokowych. Jednonawowy, od zach. poprzedzony wieżą. Prezbiterium jest węższe od nawy i od niej dłuższe. Po bokach nawy rozmieszczono symetrycznie dwie kaplice na planach zbliżonych do kwadratu, do których od wsch. przylegają mniejsze pomieszczenia pomocnicze położone przy prezbiterium. Masywna bryła kościoła o charakterze horyzontalnym, składa się z addycyjnych kubicznych części. Masywność podkreślona szkarpami w narożach nawy i prezbiterium oraz dużymi przyporami wzmacniającymi budowlę od południa - przy prezbiterium, zach. narożniku kaplicy i wieży. Dobudowana do fasady trójkondygnacyjna wieża nie została ukończona i kalenica trójpołaciowego dachu który ją przekrywa odpowiada kalenicy dachu nad nawą. Nawa i prezbiterium równej wysokości, przekryte wspólnym dachem z niewielką sygnaturką. Tej samej wysokości jest także dobudowana od pn. kaplica o dachu namiotowym. Kaplica odpowiadająca jej od południowej jest nieco niższa i smuklejsza. Przekryta została kopulastym hełmem zwieńczonym segmentową latarnią o cebulastym hełmie. Niskie, o pulpitowych dachach są pomieszczenia przy prezbiterium. Kościół w Pruchniku został wymurowany z kamienia i cegły, obustronnie otynkowany za wyjątkiem kamiennych przypór. Elewacje kościoła są oszczędne w operowaniu detalem architektonicznym skupionym głównie we wsch. szczycie i portalach. Wszystkie składowe części bryły świątyni zwieńczone są gzymsem koronującym. Oprócz nawy i prezbiterium pozostałe elewacje ozdobione dekoracją ramową. Otwory drzwiowe wieży w architektonicznych portalach zwieńczonych tympanonem. Barokowe zwieńczenie wschodniej elewacji prezbiterium - dekorowane uszakową płyciną, ramowane spływami wolutowymi i zwieńczone tympanonem. Wnętrza nawy i prezbiterium przekryte są kolebką z lunetami, obie przestrzenie rozdziela arkada łuku tęczowego. Nawa doświetlona poprzez arkadę w partii chóru, otwartą na wieżę. Uwagę zwraca pd. kaplica przekryta kopułą na żagielkach, wspartych na narożnych półkolumnach. Kopuła wydzielona wydatnym belkowaniem. Żagielki, belkowanie oraz kopuła pokryte bogatą dekoracją sztukatorską. W kaplicy pn. strop płaski. Główny trzon wyposażenia kościoła stanowią barokowe ołtarze: (główny 1770, boczne oraz w kaplicy pn. (XVIII w.) oraz charakterystycznie rozwiązana belka tęczowa (ok. 1770) z Grupą Ukrzyżowania (3 ćw. XV w. i XVII w.) i obrazem św. Stanisława (ok. 1770). Jej wolutowe zakończenia zostały wsparte na baldachimach ambony i architektonicznej oprawy chrzcielnicy (wszystkie elementy ok. 1770 r.). We wnętrzu zachowały się także dwie tablice epitafijne Marcina i Stanisława Broniowskich z 1565 r. oraz Zofii ze Żmigrodu primo voto Rykowskiej, secundo Gołockiej (zm. 1702). Ściany pokrywa współczesna polichromia i malarstwo ścienne, a w otworach okiennych umieszczono witraże zaprojektowane m.in. przez Stanisława Jakubczyka, wykonane w pracowni "M.K. Paczka".

Wikarówka w typie małomiasteczkowego budownictwa mieszkalnego. Założona na planie prostokąta, prostopadle względem kościoła; na osi zbliżonej do osi pn.-pd. Dwutraktowa. Zwarta bryła budynku została przekryta czterospadowym dachem. Wikarówkę postawiona jest na wysokiej od pn., ceglanej podmurówce - niwelującej różnicę poziomów gruntu. Ściany wybudowano z drewna w konstrukcji zrębowej, z zewnątrz oszalowano, a wewnątrz otynkowano. Budynek posiada drewnianą stolarkę okienną i drzwiową. Północne pomieszczenia zostały wtórnie podzielone.

Ogrodzenie z bramą frontową, dwiema bramkami i bramą wiazdową powstało na obrysie zbliżonym do okręgu. Murowane z cegły i kamienia (?), obustronnie tynkowane i zwieńczone pulpitowym daszkiem z dachówki ceramicznej. Od zewnętrznej strony wsparte przyporami. Brama o cechach barokowych; architektoniczna, parawanowa, jednoprzelotowa. Murowana, otynkowana. Półkoliście zakończony otwór bramny flankowany parami pilastrów, między którymi odcinkowo zakończone nisze. Pilastry podtrzymują wydatne belkowanie. Całość wieńczy szczyt ograniczony wklęsło-wypukłymi spływami. W jego centrum płycina z wizerunkiem św. Mikołaja (od południa) i MB z Dzieciątkiem (od północy). Bramki (zachodnia i północna) o otworach zamkniętych odcinkowo zakończonych trójkątnym szczytem. Od wsch. brama wjazdowa flankowana parą słupów. W ciągu ogrodzenia umieszczono także kamienne, płycinowe kapliczki.

Dostęp do zabytku ograniczony. Obiekt dostępny z zewnątrz. Ewentualna możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Beata Kuman, 19.12.2014 r.