Jego forma architektoniczna nie uległa zmianie do dnia dzisiejszego. Kościół odznacza się bogatym wyposażeniem, z którego na uwagę zasługuje ambona w kształcie kuli ziemskiej i późnorenesansowy nagrobek Jana Rydzyńskiego.

Historia

Poniec to niewielkie miasto położone w powiecie gostyńskim. We wczesnym średniowieczu był tu gród. Pierwsza wzmianka pochodzi już z 1108 roku, prawa miejskie otrzymał w 1310 roku. Od XIV wieku do 1793 r. Poniec był siedzibą królewskiej komory celnej. Benedyktyni około roku 1075 założyli opactwo w Lubiniu i stamtąd prowadzili działalność ewangelizacyjną. Dzięki ich staraniom za zgodą właściciela Ponieca został wzniesiony przypuszczalnie już na przełomie XI i XII wieku kościół w Poniecu. Pierwszym udokumentowanym w tekstach źródłowych kościołem, jest murowana świątynia wzniesiona w miejscu dzisiejszego kościoła parafialnego przed 1309 rokiem. Poniec należał wtedy do księstwa głogowskiego. Świątynia była wówczas o wiele mniejsza niż współcześnie, obejmowała wschodnią część obecnej świątyni, od zakrystii do chrzcielnicy. Średniowieczna parafia poniecka była jedną z największych na ziemi gostyńskiej i najstarszych w regionie. Z dokumentu pochodzącego z 1410 roku a spisanego przez biskupa poznańskiego Jastrzębca i proboszcza ponieckiego Jana wynika, że parafia obejmowała 18 miejscowości. Wiek XV przyniósł dalszą rozbudowę o czym świadczy zachowana umowa z 1462 roku na budowę fundamentów. Dobudowano wówczas drugą część kościoła od chrzcielnicy do chóru. Późnogotycki kościół parafialny różnił się od dzisiejszej świątyni. Miał formę trójnawowej bazyliki przy czym nawy boczne sięgały połowy wysokości nawy głównej. Po dekrecie wydanym w 1547 roku przez króla czeskiego Ferdynanda I, nakazujący wydalenie z granic jego państwa wszystkich protestantów, liczna grupa Braci Czeskich osiadła na terenie parafii ponieckiej. Ówczesny dziedzic Ponieca, Maciej Chełmski, przeszedł na ich wyznanie i oddał im w użytkowanie tutejszą świątynię. Jednak już w 1598 roku nowi właściciele miasta, Andrzej Roszkowski z żoną Anną Rydzyńską, zwrócili kościół katolikom. Gmina Braci Czeskich osiadła wówczas w Waszkowie. W 1618 roku dobudowano drugą kaplicę, dzięki czemu kościół nabrał kształtu krzyża. Odrestaurowano również kaplicę Najświętszej Maryi Panny. Wzrosła liczba ołtarzy, których w 1667 było 8 a w 1778 aż 14. Przejawem ożywionego życia religijnego tamtych czasów jest istnienie przy kościele licznych bractw: różańcowego (od 1603), literackiego (od 1614), szkaplerznego (od 1614), modlących się za umarłych (od 1659) oraz bractwa ubogich Chrystusa Pana oraz Św. Anny. Wspólnoty te były owocem nurtu kontrreformacyjnego. W XVIII wieku kościół padł ofiarą pożaru. Zniszczeniu uległy dach, sklepienia i fasada zachodnia. W wyniku odbudowy przybrał inną formę architektoniczną. Z inicjatywy i fundacji Maksymiliana Mielżyńskiego przekształcono świątynię w duchu klasycyzmu zachowując późnogotyckie mury z nowym jakościowo kształtem architektonicznym i wystrojem. Kościół przybrał formę świątyni jednonawowej. W 1786 roku dobudowano wyniosłą, czteroboczną wieżę zwieńczoną hełmem, usunięto boczne kaplice i przebudowano wnętrze w duchu klasycyzmu. W czasie II wojny światowej hitlerowcy zamknęli świątynię a ponieckich kapłanów osadzono w obozach. Splądrowane zostało całe wyposażenie świątyni. Kościół został ponownie oddany do użytku publicznego po zakończeniu działań wojennych, a pierwszą Mszę Świętą odprawiono w Niedzielę Palmową w 1945 roku. Forma architektoniczna nadana świątyni u schyłku XVIII wieku przetrwała w zasadzie w stanie niezmienionym do dnia dzisiejszego. Prace podejmowane przy świątyni od tej pory polegały przede wszystkim na przywracaniu jej świetności. W 1948 r. odnowienie po dewastacji dokonanej przez hitlerowców, w 1972 r. gruntowna restauracja wnętrza, w latach osiemdziesiątych renowacja elewacji wieży oraz remont dachu w 1998 r.

Opis

Kościół pw. Narodzenia NMP usytuowany jest w zabudowie miasta, na osi wylotu ul. Kościelnej, na południowy wschód od Rynku. Teren dawnego cmentarza przykościelnego otoczony jest murem z dwiema bramami od wschodu i zachodu; w nich klasycystyczne kraty z herbem Nowina Mielżyńskich, inicjałami SM SB DP i datą 1811. Świątynia o ścianach częściowo gotyckich, z wieżą i wnętrzem klasycystycznym. Orientowana, murowana z cegły w układzie polskim, otynkowana. Salowa, na rzucie silnie wydłużonego prostokąta, z wielobocznie zamkniętym niewyodrębnionym prezbiterium, oddzielonym w drugiej połowie XVIII wieku ścianą ołtarzową i mieszczącym zakrystię oraz skarbczyk. Od zachodu kwadratowa wieża z kruchtą w przyziemiu. Bryła kościoła zwarta, oszkarpowana gotyckimi szkarpami z trzema uskokami, którym we wnętrzu odpowiadają klasycystyczne parzyste pilastry zwieńczone odcinkami belkowania. Kościół nakryty dachem dwuspadowym z trójpołaciowym zamknięciem od wschodu. Od zachodu przylega dwukondygnacjowa czworoboczna wieża nakryta hełmem z blachy o kształcie smukłego stożka osadzonego na niskim cokole. Elewacja wschodnia dzielona szkarpami. W polach między szkarpami owalne okna w opaskach z kluczem. Elewacja południowa sześcioosiowa, z arkadowymi otworami okiennymi w opaskach z kluczem w polach między szkarpami. Na osi elewacji znajduje się nagrobek Jana Rydzyńskiego z leżącą postacią zmarłego w zbroi. Elewacja północna o identycznym kształcie. Elewacja wieży trójkondygnacjowa z portalem na osi w formie arkady ujętej pilastrami i odcinkowym naczółkiem. Boniowana ze ściętymi narożami. W wyższych kondygnacjach naroża ujęte pilastrami, gzymsy profilowane i arkadowe otwory okienne z gzymsami wspartymi na konsolach oraz okrągłe okienka w płycinach arkadowych. W zwieńczeniu wieży odcinkowe szczyty wsparte na konsolach. Kościół z trójprzęsłową nawą nakrytą sklepieniem żaglastym z gurtami z trójbocznie zamkniętą zakrystią od wschodu i kruchtą w części podwieżowej. Wnętrze jednoprzestrzenne z przęsłami wydzielonymi pasami gurtowymi spływającymi na przyścienne pilastry. Co druga para pilastrów dźwiga gurty oddzielające trzy przęsła sklepień żaglastych; na belkowaniu pozostałych par pilastrów dekoracyjne wazony. Chór muzyczny o linii wklęsłej, wsparty na trzech arkadach filarowych. Okna zamknięte łukiem półkolistym, od zewnątrz widoczne pierwotne wykroje ostrołukowe.

Na uwagę zasługuje klasycystyczne wyposażenie kościoła, na które składają się: ołtarz główny architektoniczny, murowany z posągami czterech Ojców Kościoła i obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w typie Matki Boskiej Boreckiej z XVII w.; sześć ołtarzy bocznych drewnianych w stylu Ludwika XVI z owalnymi zwieńczeniami, prospekt organowy z końca XVIII w., ambon i chrzcielnica barokowo-klasycystyczne z XVIII w. a także kropielnica kamienna późnogotycka z datą 1501.

Obiekt dostępny, http://www.poniec.archpoznan.pl/