grodzisko, Pomorzowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Dobrze zachowany tzw. gródek stożkowaty z XIII-XV w. z Pomorzowic, stanowisko 1 (AZP 97-35/16) jest bezcennym zabytkiem archeologicznym, źródłem do poznania późnośredniowiecznych rycerskich założeń rezydencjonalno-obronnych. Stanowisko posiada utrwaloną w krajobrazie, bardzo czytelną formę terenową i jest jednym z nielicznych obiektów tego rodzaju na Śląsku.

Usytuowanie i opis

Zabytek znajduje się blisko centrum wsi, na południe od zabudowań, ok. 250 m na południowy – wschód od kościoła. Grodzisko porastają drzewa i krzaki, położone jest w sąsiedztwie niedużych pól ornych i pojedynczego gospodarstwa. Tuż obok zabytku, od strony wschodniej, przepływa bezimienny strumień.

Obszar całego założenia, tj. centralnego kopca i szerokiej fosy wynosi ok. 40 arów, od wschodu granicę wyznacza strumień. Masywny, centralny kopiec grodziska jest w planie owalno – prostokątny, ma wymiary ok. 40 na 35 m, powierzchnię ok. 12 arów i wysokość ok. 3-4 m (użytkowe plateau jest prostokątnym obszarem o wymiarach 28 na 16 m i powierzchni ok. 4,5 ara).

Obiekt w Pomorzowicach jest przykładem dobrze zachowanych reliktów późnośredniowiecznego, niedużego, drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, będącego najprawdopodobniej siedzibą rycerską.

Historia

Gródek stożkowaty w Pomorzowicach (stanowisko 1) datowany jest na późne średniowiecze, na XIII-XV w. Genezę niedużych założeń obronnych, wznoszonych na sztucznie usypanych kopcach, lub naturalnych wzniesieniach i otaczanych fosą, wiąże się z Normanami i Europą Zachodnią, gdzie tego typu obiekty rozpowszechniły się już w poł. IX w., a jak uważają niektórzy najstarsze mogą pochodzić nawet z VIII w. We Francji tego rodzaju gródki na kopcu określa się jako motte, natomiast w Niemczech używa się terminu Wasserburge.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w wieku XIV, w XV stuleciu pomału zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według L. Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów”, „drewnianych zameczków” było na terenie dzisiejszej Polski ok. dziesięć razy więcej niż murowanych dużych założeń zamkowych. W XIV w. były to już obiekty bardzo popularne i licznie występujące w krajobrazie kulturowym polskiego średniowiecza.

Stan i wyniki badań

Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzanym w całym kraju, posiadamy wiedzę na temat tego jak wyglądały i jak budowano średniowieczne, drewniano-ziemne, obronne siedziby, które ze względu na ich nieduże rozmiary określa się też jako gródki lub dwory rycerskie, a nawet jako „drewniane zameczki”. Na lokalizację gródków preferowano miejsca o stałym dostępie do wody i z natury obronne. Gródki lokowano najczęściej na obszarach podmokłych, łąkowo-bagiennych w bezpośrednim sąsiedztwie niedużych cieków rzecznych, co zapewniało dostęp do wody i ograniczało dojście do obiektu, a przez to zwiększało jego obronność. Niektóre gródki wznoszono na niewysokich wzgórzach-pagórkach dominujących nad okolicą lub na wyniesionych cyplach teras nadrzecznych. Zdaniem J. Kaźmierczyka lokalizacja poszczególnych gródków stożkowatych na Śląsku w dużym stopniu związana jest z przebiegiem granic poszczególnych księstw.

Generalizując, „klasyczny” tzw. gródek rycerski był relatywnie niedużą, skromną siedzibą i de facto był bardzo prostym założeniem obronnym. Posiadał solidną drewnianą wieżę rezydencjonalno-obronną, wybudowaną w technice zrębowej, a posadowioną na sztucznie usypanym kopcu-nasypie. Kopiec ziemny z wieżą otoczony był szeroką fosą, którą wydrążano w trakcie wznoszenia nasypu. Usypanie kopca z jednej strony, czyniło założenie bardziej niedostępnym i w związku z tym zwiększało jego obronność, a z drugiej strony, niejednokrotnie było konieczne i służyło odizolowaniu siedziby-dworu od podmokłego podłoża. Wysokość zachowanych kopców wynosi zazwyczaj jedynie kilka metrów, ich podstawy są w planie najczęściej w przybliżeniu koliste lub lekko owalne, znacznie rzadziej czworoboczne, a ich średnice z reguły mieszczą się w przedziale 20-50 m. W przypadku gródków budowanych na pagórkach i cyplach oszczędzano nakładu pracy, ponieważ sztuczny nasyp nie musiał być już wysoki, a fosa niekoniecznie musiała otaczać obiekt – wystarczyło jedynie odciąć go tą przeszkodą od pozostałej części cypla. Uważa się, że wieża, wraz z ewentualnymi towarzyszącymi jej niewielkimi budynkami, otoczona była drewnianą palisadą lub płotem, a sam kopiec wzmacniano np. palami lub faszynowaniem, tak by był jak najbardziej stabilny i odporny na osuwanie się. Gródek tego rodzaju z pewnością posiadał też drewniany most przerzucony nad szeroką fosą. Odkryto również relikty założeń, które pierwotnie były bardziej rozbudowane i nieco większe, np. składały się z dwóch kopców, lub posiadały dodatkowy wał (oryginalnie zapewne drewniano-ziemny) i drugą okalającą całość fosę. Zachowana wieża książęca w Siedlęcinie, pow. jeleniogórski, woj. dolnośląskie jest przykładem takiego rodzaju założenia rezydencjonalno-obronnego w wersji luksusowej i dla zamożnego feudała.

Obiekt dostępny przez cały rok.

Oprac. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 20.02.2018 r.

Bibliografia

  • Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 169-188. 2015;
  • Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka. Katowice 1996;
  • Guerquin B., Zamki w Polsce. Warszawa 1984;
  • Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Łódź 1988;
  • Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, s. 33-43. 1989-1990;
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce. Warszawa 2007;
  • Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, s. 43-78. 1966;
  • Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, s. 169-177. 1978;
  • Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, Archeologia Polski, t. 10, z. 2, s. 655-700. 1966;
  • Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole 1977;
  • Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny. Łódź 2011;
  • Pawłowski A., Jak budowano obronne siedziby rycerskie? Z otchłani wieków, r. 46 (1), s. 75-80. 1980;
  • Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska. Katowice 2012.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: XIII-XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Pomorzowice
  • Lokalizacja: woj. opolskie, pow. głubczycki, gmina Głubczyce - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy