Historia

Park powstał w II połowie XVIII w. W roku 1748 z inicjatywy księcia Carla Christiana Erdmanna von Württenberg-Oels założono zwierzyniec z niewielkim, drewnianym budynkiem dworku myśliwskiego na centralnym placu. Układ oparto na planie ośmioramiennej „gwiazdy myśliwskiej” (niem. Jagdstern), charakterystycznym dla barokowych założeń myśliwskich. Oprócz wartości symbolicznych związanych z pomyślnością, ułatwiał orientację w terenie. W 1751 roku, po pożarze drewnianego budynku, wybudowano znacznie okazalszy obiekt murowany, który stał się letnią siedzibą książąt z Oleśnicy. W 1756 roku rozpoczęto prace nad pierwszą częścią założenia parkowego – ogrodem francuskim. Założono go bezpośrednio za jednym z domów kawalerskich stojących przy placu centralnym. Kolejnym etapem było założenie „dużego” parku angielskiego w okolicy Winnej Góry. Na rozległym obszarze powstały malowniczo usytuowane w lesie liczne budowle, stawy i wzniesienia. Elementom tym przypisywano symboliczne znaczenia, tworząc romantyczno - sentymentalną opowieść o członkach rodziny, miejscach odległych z nimi związanymi oraz życiem codziennym. Ostatni etap objął obszar położony między ogrodem francuskim a dużym parkiem angielskim. Założono „mały” park angielski, który połączył oba wcześniejsze założenia. Do 1945 roku pałac wraz z parkami pozostawał w rękach rodziny Württenberg. Po wojnie pałac i zabudowa placu centralnego uległa zniszczeniu, a tereny parkowe upaństwowiono i włączono do lasów. Na początku XXI w. gmina Pokój rozpoczęła długi i wymagający proces przywracania świetności terenom dawnego parku. W latach 2007-2020 przejęto ponad 44 ha parku od Skarbu Państwa i przeprowadzono prace rewaloryzacyjne.

Opis

Ogród francuski został założony w klinie między dwiema drogami ul. Opolską (dawniej Sophienallee) i ul. Wolności (dawniej Herrenallee). Przez wiele lat na jego terenie rozwijał się swobodnie drzewostan, zachowany w znacznej ilości podczas prac rewaloryzacyjnych. Główne wejście do parku prowadzi od strony placu centralnego prosto na oś kompozycyjną w formie szerokiej alei obsadzonej częściowo szpalerami grabowymi. Zamknięciem osi, a zarazem ogrodu francuskiego, jest owalny zbiornik wodny wraz wyspą, na której znajduje się XVIII wieczna, malownicza ruina salonu wodnego otulona swobodną roślinnością. Otaczający go wał porośnięty drzewami i paprociami tworzy kameralne wnętrze. Cień drzew daje wytchnienie podczas upalnych dni, a przebarwiające się jesienią liście malują spektakularne sceny. Prostopadle do głównej alei wytyczone zostały alejki dzielące obszar ogrodu na symetryczne kwatery. Na nich zaprojektowano aranżacje nawiązujące do najstarszego zachowanego planu. Są to podłużne baseny tuż za bramą, partery haftowe i kwiatowe, gazony, gabinety z labiryntami, fontanną, czy teatr letni. Przywrócono również historyczne funkcje terenu ogrodnictwa z budynkiem nawiązującym do dawnej oranżerii. Swoją siedzibę znalazły w niej gminna biblioteka i kawiarnia z salą konferencyjną. Znajdują się tu również pawilony wystawowe i przestrzeń przeznaczona pod uprawy roślin.

Mały park angielski położony jest tuż za ogrodem francuskim. Swobodna kompozycja krajobrazowa tworzy kontrast dla geometrycznie podzielonej przestrzeni ogrodu barokowego. Łagodnie wijące się jasne ścieżki poprowadzone są wśród historycznego i współczesnego drzewostanu. Wśród drzew lśnią bielą kamienia i tynków odrestaurowane rzeźby i świątynie o wymowie symbolicznej, związanej z kulturą polowań i historią oraz o charakterze sentymentalnym, upamiętniające postaci członków rodziny Württenberg (obiekty zostały opisane w terenie oraz opracowano dla nich informacje dostępne po zeskanowaniu kodu QR). Na osi ogrodu francuskiego znajduje się rozległa polana z żeliwną rzeźbą śpiącego lwa otoczoną różanecznikami, które podczas kwitnienia stają się najważniejszą atrakcją parku. Na sztucznych wzniesieniach odtworzono altany, w których można się ukryć i kontemplować otaczającą przyrodę. W zachodniej części położony jest malowniczy staw połyskujący taflą wśród cieni drzew. Połączony jest systemem kanałów z innymi zbiornikami na terenie i w otoczeniu parku. Wśród drzewostanu występują okazy pamiętające czasy książęce, a wśród nich dęby, buki, tulipanowce, choiny kanadyjskie oraz najwspanialsza – sosna smołowa ‘wejmutka’. Park nieustannie się zmienia. Każda pora roku ma swój niepowtarzalny urok. Wczesną wiosną zachwycają kobierce roślin cebulowych i różaneczniki, latem – rośliny na rabatach i gładko przystrzyżone trawniki gazonowe, jesienią park złoci się przebarwionymi liśćmi, a zimą na pierwszy plan wysuwają się partery ornamentowe i labirynty przykryte niekiedy warstwą białego puchu. W czerwcu ogród wraz z wnętrzami kościołów Księżnej Zofii w Pokoju oraz pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Pokoju, staje się sceną dla Festiwalu Muzyki Zabytkowych Parków i Ogrodów im. Carla Marii Webera.

Duży park angielski (krajobrazowy) na Winnej Górze połączony jest z małym parkiem angielskim malowniczą ścieżką. Główna oś kompozycji wychodziła dawniej ze wzgórza, na którym znajdował się pawilon nazywany „zamkiem na Winnej Górze”. Oś podkreślona była prostą ścieżką wybiegającą w kierunku południowym, do placu z pomnikiem Fryderyka Wielkiego. Z kawiarni wyprowadzona była również oś widokowa w formie ścieżki w kierunku stawu Zofii, położonego po południowej stronie. Długie, proste drogi uzupełniała sieć wijących się swobodnie alejek, prowadzących do licznych obiektów architektonicznych, które rozproszone wśród leśnych ostępów do dzisiaj są znakiem dawnej świetności parku. Wśród zachowanych elementów historycznego programu zobaczymy pozostałości sztucznej ruiny nad stawem Heleny, latarnię na grobli między stawami, odrestaurowaną świątynię Matyldy na wyspie, głazy „trzy siostry”: wiara, nadzieja, miłość oraz ruiny elizjum czy pozostałości pomnika Fryderyka Wielkiego. Rozległe powierzchnie stawów hodowlanych otwierają dalekie perspektywy na ukształtowany sztucznie krajobraz. Park pozostaje we władaniu natury. Prowadzone na jego terenie prace ograniczane są do niezbędnych, zabezpieczających obiekty przed całkowitym zniszczeniem.

Oprac. Agnieszka Sałyga-Rzońca, OT w Opolu, 08.2025 r.

Bibliografia:

• Bimler K., Carlsruhe in Oberschlesien. Die neuklasische Bauschule in Schlesien., Heft 2., Breslau 1930
• Oprac. zbior. pod red. Gosławska E., Pokój monografia, Pokój 2015
• Koch W., Style w architekturze, Warszawa 2000