Na piwnicach powstałego w latach 1748-1750 Domu Starosty nadbudowano około 1790 roku dworek Franciszka Ryxa, kamerdynera króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wokół zachowały się relikty rozległego terenu pałacowo parkowego z czasów saskich.

Historia

W pierwszej połowie XVIII wieku starostą piaseczyńskim (grodowym, nie było bowiem w tym czasie takiego powiatu) był Aleksander Józef Sułkowski, herbu Sulima (1695-1762), w latach 1733–1738 pierwszy minister Elektoratu Saskiego, hrabia i książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, szambelan Augusta III, generał lejtnant wojsk koronnych, a przede wszystkim od dzieciństwa przyjaciel króla. August przyjeżdżał do Piaseczna polować na głuszce. Polowania były obsesją króla, więc w lasach piaseczyńskich wystawiono dwa pałacyki myśliwskie. Pierwszy, tzw. Lustpalais, w latach 1735–1736 zbudował Sułkowski. Był to drewniany pawilon myśliwski w dzisiejszym parku miejskim. Po odejściu Sułkowskiego ze stanowiska w 1738 roku aktywną rolę przejął Henryk Brühl (1700-1763), wznosząc w latach 1748-1750 zrealizowany w pruskim murze Jagdpalais, oficyny oraz tzw. Dom Starosty Piaseczyńskiego a także budynki zaplecza gospodarczego. Brühlowską realizację badacze kojarzą z projektami Carla Friedricha Pöppelmanna. Dom Starosty związany był z ziemią i folwarkiem, służył jako chwilowa siedziba, na co dzień miejsce zarządu dobrami, w skład których wchodziło miasto i kilka przyłączonych doń folwarków. Dworek rządcy zwany domem folwarcznym był parterowy z sienią pośrodku, jedyny w całym zespole pokryty dachówką. Wzniesiony był z pruskiego muru. Brühl utrzymywał w Piasecznie personel administracyjny, który po jego śmierci został przejęty przez administrację królewską. Część dóbr podwarszawskich przeszła na rzecz Korony.

Po śmierci Brühla w 1763 roku dobra i nieformalny tytuł przejął Mikołaj Józef Piaskowski (1726-1803), podkomorzy kamieniecki. Konsyliarz konfederacji Czartoryskich w 1764 roku, poseł na sejm elekcyjny, komisarz Komisji Skarbowej Koronnej w 1765 roku był postacią znaczącą w polityce dworu. Ale nie dbał o Chyliczki, nie zainwestował ani złotego. W 1774 roku, jak informuje Inwentarz Podawczy Starostwa Piaseczyńskiego, stracił starostwo z powodu niedostatecznych wyników w gospodarowaniu majątkiem. Piaseczno nie było mu zresztą potrzebne. Jeszcze w 1766 roku kupił od Stanisława Lubomirskiego Krasne w powiecie jampolskimi gdzie przeniósł swoją siedzibę. 

W 1774 roku Chyliczki kupuje Christian Wilhelm Zugehoer, poseł kurlandzki; dobra zostają wyłączone z granic Piaseczna, stając się szlachecka jurydyką. W tym samym roku nowym starostą piaseczyńskim w 1774 roku zostaje Franciszek Ryx (1722-1799), jedna z bardziej charakterystycznych postaci doby stanisławowskiej. Pochodzący z Flandrii Ryx rozpoczynał służbę jako fryzjer podkanclerzego litewskiego Michała Sapiehy. Po jego śmierci przeszedł na służbę stolnika litewskiego Stanisława Antoniego Poniatowskiego, który wkrótce został królem. W 1768 roku wierny sługa, którego król uważał za osobistego przyjaciela, otrzymał indygenat i herb Pierścień. Jako królewski kamerdyner pobierał stałą pensję z królewskiej szkatuły, miał swoje mieszkanie na zamku, pokrywano mu koszty związane z utrzymaniem. Trudnił się lichwą, czerpał dochody z wynajęcia na potrzeby dworu domu własnego - ze stajniami - na Krakowskim Przedmieściu. Wystarał się o kontrakt na dostawy dla dworu furażu, drewna opałowego, świec i pochodni. Ryx jest zainteresowany majątkiem Chyliczki, powiększa go, unowocześnia (buduje nawet młyn prochowy).

W miejscu dotychczasowej siedziby starościńskiej kazał wznieść nowy dwór, bardziej odpowiadający jego ambicjom. Badania archeologiczne dr inż. arch. Marka Barańskiego i mgr inż. arch. Pawła Kinsnera przeprowadzone w 2018 roku dowiodły, że obiekt wzniesiono na fundamentach obiektu z połowy XVIII wieku. Na dodatek Andrzej Gałkowski, w trakcie kwerendy w zbiorach drezdeńskich, odnalazł plany Domu Starosty (zwanego tam Folwarek) z lat 40. XVIII wieku. Rozrys na planie i piwnice Poniatówki mają takie same rozmiary. W latach 80. XVIII wieku staje budynek, który później nazwą Poniatówką. Ryx upiększa go m.in. malowidłami wysokiej klasy artystycznej. Miał wybitny talent do afer, ale wychodził z nich bez szwanku. Nawet, kiedy był bohaterem tzw. afery Dogrumowej, która doprowadziła do ostrego kryzysu politycznego. W 1792 roku, wraz z królem, przystąpił do konfederacji targowickiej. Po nagłym zgonie Poniatowskiego w 1798 roku również Franciszek Ryx, któremu nic nie dolegało wkrótce pożegnał się z tym światem. Zmarł 16 września 1799 roku, a ciało pochowano na Cmentarzu Powązkowskim.

Zamykając wątek spróbujmy odpowiedzieć, skąd nazwa Poniatówka. Czy Franciszek Ryx i książę Józef Poniatowski się znali? Tak – z pewnością. Ich drogi musiały się przeciąć. Obaj należeli do „domowników króla”. W czasie obiadów czwartkowych i uroczystości dworskich, organizowanych przez Ryxa, książę był stałym gościem, szczególnie po 1789 roku, gdy zamieszkał w Warszawie. Ryx zarządzał m.in. Pałacem na Wodzie, gdzie książę Józef często bywał, a także Pałacem Pod Blachą, w którym książę Józef mieszkał. Prostym i oczywistym powodem bywania księcia Józefa w Chyliczkach była jego zamiłowanie do polowań i słabość do pięknych kobiet. Nazwa mogła mieć też mniej intrygujący źródłosłów. Były to dobra wypuszczane w posiadanie zaufanym przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. 

Małżeństwo Ryxa z Ludwiką z Melinów (1743-1794) było bezdzietne. Spadkobiercą dziedzicznych dóbr Chyliczki, Wólki Kozłowskiej, Jasówki i części Jazgarzewa uczynił bratanka (synowca) Franciszka herbu Ryx (ok. 1751 -1839). Tenże, urodzony w Reims, był królewskim paziem. W 1779 roku otrzymał pierwszy patent oficerski - porucznika w Regimencie Grenadierów Wojska Koronnego, stacjonującego w Kamieńcu Podolskim. W 1781 roku podał się do dymisji „dla ważnych przyczyn”. W 1783 roku awansowany na kapitana sztabowego, kontynuował służbę w piątym Regimencie Pieszym, stacjonującym w Wilnie. W 1784 roku mianowany adiutantem 1 Dywizji Litewskiej. Odszedł z wojska w 1787 roku w randze majora. I tak go później nazywano (Ryx-Major). Służba wojskowa była sposobem na uzyskanie nobilitacji. Nie był on przecież naturalnym synem starosty i nie mógł otrzymać po nim szlachectwa. Uzyskał je dopiero w 1790 roku. W 1805 roku nabył od pruskiego ministra majątek Prażmów, który przez następne 100 lat był w posiadaniu potomków. Żonaty z Ludwiką de Collignon (1773-1844), miał sześcioro dzieci. 

W Chyliczkach [Poniatówce] zamieszkał syn Franciszka – Stanisław Wincenty Ryx, żonaty z Anną Elżbietę z domu Szylling (ślub w 1823 roku w Piasecznie). W 1839 roku majątek zostaje wystawiony na licytację. Uratowawszy część majątku Stanisław wraz z rodziną przeniósł się do Woli Boglewskiej w Ziemi Czerskiej. Licytacja przeprowadzona przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie odbyła się w listopadzie 1840 roku. Nowym właścicielem został Ignacy Badeni (1786-1859) – radca stanu, dyrektor Wydziału Administracji Ogólnej Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Ale nadal rezydował w swym pałacu przy warszawskim pl. Krasińskich. 

W 1851 roku dobra odkupił Ignacy Dominik Smoczyński (1790-1851), były kapitan Pułku Grenadierów Gwardii, kawaler Orderu Virtuti Militari oraz jego żona Antonina z Pszennych. Smoczyńscy zmarli w tym samym roku, a ich córki (Józefa Antona, Cecylia Wiktoria i Zofia Marianna) sprzedała dobra Kazimierzowi Małachowskiemu (1851-1857), radcy dworu. Od wdowy i syna folwark kupiła Laura Guérin z Brzezińskich (1817-1883), właścicielka i dyrektorka jednej z najlepszych prywatnych placówek oświatowych dla dziewcząt (pensji) w Warszawie; Chyliszki były zapleczem aprowizacyjnym szkoły. 

W 1882 roku kupił je Leon Braunstein (1854-1917), by w 1890 roku sprzedać hrabiance Cecylii Plater-Zyberk (1853-1920), która ufundowała tu żeńską Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego. Jako budynek szkolny, pełnił funkcje mieszkalne dla nauczycielek, a następnie dziewcząt. Wówczas zyskał obecną, niesymetryczną nadbudowę, artykulację elewacji i ganki. Szkoła rozpoczęła działalność w 1891 roku. Początkowo mieściła się w zabudowaniach folwarcznych. W 1899 roku położono kamień węgielny pod nowy gmach szkoły. Przeniesienie odbyło się w 1902 roku. Szkoła - w ramach zajęć dydaktycznych - prowadziła do 1918 roku ochronkę dla dzieci z Piaseczna. Cecylia Plater-Zyberkówna w październiku 1919 roku zapisała majątek na rzecz: Ludwiki Marii Joanny Roppówny, Anieli (Angeli) Marii Doroty Głowackiej, Wandy Wrońskiej, Józefy Kimontówny, Jadwigi Joanny Reuttówny, Anny Majewskiej i Antoniny Knipstówny. We wrześniu 1921 roku wymienione osoby podarowały m.in. dobra Chyliczki na wyłączną własność Towarzystwu Oświatowemu im. Cecylii Plater-Zyberkówny. W 1927 roku zespół szkolny był restaurowany.

Po potyczce wojsk polskich z niemieckimi z 9 na 10 IX 1939 roku, na terenie należącym do Szkoły w dwóch grobach pochowano ośmiu żołnierzy polskich i dwóch cywilów. Ciała ekshumowano na cmentarz we wsi Wierzbno w gminie Skolimów-Konstancin. Po wojnie Liceum Gospodarstwa Wiejskiego w Chyliczkach było szkołą trzyletnią, obejmującą wszystkie działy gospodarstwa wiejskiego i domowego. W 1950 roku zostało upaństwowione. Działało tu Technikum Hodowlano-Drobiarskie. W 1966 roku w „Poniatówce” położono nowe tynki, pokrycie dachu i rynny, wysmołowano fundamenty. W 1977 roku, kiedy K. Guttmajer sporządzał kartę ewidencyjną, stan uznał za ogólnie dobry. Zwrócił tylko uwagę na zawilgocone i zagrzybione fundamenty i sklepienia piwnic. W 1981 roku zespół „Poniatówka”, składający się z internatu nr 2 (ul. Chyliczkowska 20e), internatu „Poniatówka” (20b), domu (20c) i parku wpisano do rejestru zabytków. Od 1 IX 1998 roku w budynku „pałacu” rozpoczęło działalność Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Cecylii Plater-Zyberkówny, od 2001 roku także gimnazjum. 

Opis

Usytuowany jest pośrodku parku miejskiego - resztce dawnego parku dworskiego, na osi ścieżki z miasta. Wzniesiony został z cegły, otynkowany; na planie prostokąta, dwu i półtraktowy. Na osi poprzecznej znajdują się dwa ganki. Osią poprzeczną skierowany na wschód. W latach 70. XX wieku wyglądał następująco: „Budynek na planie prostokąta dwu- i półtraktowy symetryczny z osiowo, poprzecznie umieszczoną klatką schodową. Na osi poprzecznej dostawione dwa ganki. Podpiwniczony w części płn, parterowy, w części północno-wschodniej poddasze wypiętrzone i przekształcone w piętro. Budynek przykryty dachem dwuspadowym z facjatą murowaną od zachodu flankowaną dwoma symetrycznymi drewnianymi facjatkami. Weranda krytą dachem dwuspadowym. Elewacje gładkie, pięcioosiowe od wschodu i zachodu. Ślepe okna od północy zamknięte dekoracyjnym łukiem pełnym, podobnie okno na ścianie wschodniej. Instalacja elektr. wodnokanalizacyjna. piece węglowe. […] W piwnicy sklepienie kolebkowe ceglane, wyżej stropy drewniane belkowe z podsufitką. Więźba krokwiowo-jętkowa, połacie odeskowane pokryte blachą ocynkowaną. Na parterze podłogi białe w pomieszczeniach użytkowych, w sieni posadzka z płytek ceramicznych, na piętrze podłogi białe i parkiet. Schody z toczonymi tralkami i poręczami drewniane oraz o żeliwnych odlewanych płaskich tralkach. Drzwi płycinowe, okna półskrzynkowe dwupodziałowe sześciokwaterowe. Od wschodu drewniany ganek z werandą o balustradzie z żeliwnymi płaskimi dekoracyjnymi tralkami. Od zachodu drewniany ganek z płaskim dachem”.

Przeprowadzone w ostatnich latach prace polegały na remoncie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania obiektu. W budynku przeprowadzono: wymianę części zniszczonej więźby dachowej, konstrukcji lukarn, konserwację piwnic, malowideł ściennych, instalacji, schodów drewnianych, balustrady, podłóg drewnianych i ceramicznych, stolarki okiennej i drzwiowej, pieców kaflowych. W trakcie prac ujawniono znacznie większy zakres zniszczeń, zwłaszcza konstrukcji dachu w związku z czym należało dynamicznie podejmować w sprawie wymiany większej ilości substancji zabytkowej.

Projekt zakładał przystosowanie obiektu na budynek użyteczności publicznej o charakterze muzealnym. W związku z przeznaczeniem części pomieszczeń na cele ekspozycyjno-wystawiennicze konieczne było dostosowanie budynku do wymogów Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (NIMOZ) i standardów ochrony określonych w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 września 2014 roku. W ramach remontu przeprowadzono również konserwację dzieła sztuki - rzeźby przedstawiającej personifikację Fortuny. Ograniczono do niezbędnego minimum zakres wymiany oryginalnych elementów budynku. Oryginalna substancja zabytkowa ścian ceglanych, będących najstarszym elementem obiektu, wyeksponowana została w części piwnic. Przeprowadzono renowację stolarki okiennej i drzwiowej, pieców kaflowych, schodów, detali architektonicznych elewacji. Renowacji i częściowej rekonstrukcji dokonano też przy drewnianych gankach. Decyzją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków postanowiono wykonać kolorystykę elewacji na podstawie odkrywki do pierwotnej warstwy. Stosując się do zaleceń elewacje pokryto barwami jasnozieloną z warstwy XVIII-wiecznej i jasnoróżową na elementach dekoracji architektonicznych pochodzących z końca XIX wieku. Obiekt po latach zaniedbań został przywrócony do użytkowania. W 2025 roku obiekt otrzymał wyróżnienie w kategorii adaptacja obiektów zabytkowych w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany”.

Obiekt dostępny jest w niedziele od 11:00 do 17:00. Godziny otwarcia muzeum zmieniają się sezonowo.

Oprac. Roman Marcinek, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30.08.2025 r.