Współcześnie teren podzielony został na trzy części: Park Zamkowy – obiekt związany bezpośrednio z rezydencją, Park Dworcowy (położony w kierunku wschodnim od zamku) oraz Park Zwierzyniec (usytuowany na zachód).

Historia obiektu

Początki powstania przedstawionych części zespołu (Park Dworcowy i Park Zwierzyniec) datuje się na 2 poł. XVIII lub 1 poł. XIX w. (ok. poł. XVIII w. mógł zostać ukształtowany wymieniony Park Zwierzyniec). Na przełomie XVIII i XIX w. wskazane fragmenty obiektu przekształcono zgodnie z założeniami stylu swobodnego. W połowie lat 70. XX w. w rejonie Parku Dworcowego utworzono skansen budownictwa ludowego regionu pszczyńskiego – Zagrodę Wsi Pszczyńskiej. Na jego terenie zaprezentowano typy budynków (głównie z XIX w.), charakterystyczne dla architektury ludowej, pochodzące z okolic Pszczyny. W 2 poł. XX w. w obrębie Parku Zwierzyniec przypuszczalnie ukształtowano natomiast sztuczny zbiornik wodny, tzw. Staw Cyranka.

Opis obiektu

Park rezydencjonalny w Pszczynie obecnie składa się z trzech głównych części. Oprócz tzw. Parku Zamkowego, związanego bezpośrednio z bryłą zamku, wydzielono także fragmenty założenia usytuowane na zachód i wschód względem przywołanej rezydencji. Przy tworzeniu programu zespołu umiejętnie wykorzystano zastane warunki terenowe oraz obowiązujące w danym okresie rozwoju obiektu, założenia kompozycyjno-stylowe.

Usytuowana w zachodniej części Dzika Promenada, znana także jako Park Zwierzyniec lub Park „Trzech Dębów” pierwotnie zagospodarowana była jako staw, istniejący na wskazanym terenie być może od ok. 2 poł. XV w. W zachodnim kierunku względem niego znajdował się drugi zbiornik wodny, zwany stawem łąckim. Po osuszeniu wspomnianych zbiorników, wskazany teren przypuszczalnie przekształcono w pola uprawne. Włączenie ich do programu założenia rezydencjonalnego i przekształcenie w tereny parkowe najprawdopodobniej nastąpiło ok. 2 poł. XVIII w. Ukształtowana wówczas przestrzeń przybrała postać rozległych terenów łąk i zadrzewionych powierzchni, poprzecinanych układami alejowymi oraz ścieżkami. Fragment ten rozciągał się szerokim pasmem od przypałacowej części ogrodu do bażantarni, usytuowanej na skraju wsi Poręba. Jego granice wyznaczały: przebieg tzw. grobli łąckiej (od zachodu), koryta rzeki Pszczynki (od północy) i Młynówki (od południa), przebieg drogi – dzisiejszej ul. Żorskiej (od wschodu).

Na przełomie XVIII i XIX w. w przestrzeni ogrodu nastąpiło połączenie elementów barokowych z sentymentalnymi i neoklasycystycznymi. Obok form regularnych wprowadzano także m.in. swobodne grupy drzew oraz artefakty pod postacią np. pojedynczych lub zgrupowanych głazów. W obrębie Dzikiej Promenady wytyczono wówczas aleje, stanowiące główną oś kompozycyjną tego fragmentu założenia. Do jej formowania wykorzystano drzewa z rodzaju Quercus – dąb, a w latach późniejszych także Pinus – sosna.

W 2 poł. XIX w. dokonano przebudowy całego parku. Powstało wtedy założenie ukształtowane w stylu swobodnym. Wspomnianemu przekształceniu uległy nie tylko części zespołu związane bezpośrednio z rezydencją, ale także pozostałe fragmenty ogrodu. Zaistniałe zmiany miały na celu jeszcze większe podkreślenie naturalistycznego i krajobrazowego charakteru obiektu.

W Parku Zwierzyniec przywołany odcinek alei sosnowej prowadził m.in. w kierunku miejsca, w którym składali przysięgę uczestnicy I powstania śląskiego. Historycznie na tym obszarze ustawiono głaz, przy którym rosły trzy okazałe dęby (stąd też pochodzi jedna ze zwyczajowych nazw tego fragmentu obiektu). Naprzeciw niego po zakończeniu II wojny światowej uformowano groby i ustawiono pomnik poświęcony pamięci Polaków, zastrzelonych w parku w czasie jej trwania. W kierunku południowo-zachodnim od przywołanej mogiły, usytuowano także kamień pamiątkowy dedykowany harcerzom, zamordowanym we wspomnianym okresie.

Środkową część tego fragmentu obiektu uzupełniają grupy drzew (będące przypuszczalnie pozostałościami zadrzewień o charakterze leśnym), tereny otwarte (współcześnie częściowo zagospodarowane jako pole golfowe) oraz zbiorniki wodne (w tym uformowany w 2 poł. XX w. tzw. Staw Cyranka), wraz z zasilającymi je ciekami wodnymi. Wskazane elementy tworzą razem spójny krajobraz, łączący się fragmentarycznie z najbliższym otoczeniem.

Z okresem 2 poł. XIX w. należy także wiązać ukształtowanie fragmentu założenia, nazywanego dzisiaj Parkiem Dworcowym lub Parkiem Kolejowym, stanowiącego jego wschodnią część. Rozwój tego obszaru nastąpił w momencie przeprowadzenia przez teren Pszczyny kolei żelaznej (tj. ok. 1870 r.). Połączona z centralną częścią zespołu za pomocą układu komunikacyjnego (alei) przestrzeń parku, miała umożliwić książęcej rodzinie i jej gościom bezpośrednie dotarcie z części rezydencjonalnej w okolice dworca kolejowego (z pominięciem centrum miasta). W latach 70. XX w. na terenie tego fragmentu parku staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Pszczyńskiej utworzono skansen, gdzie zaprezentowano przykłady budownictwa ludowego, pochodzącego z pszczyńskiego regionu.

Historycznie na terenie parku mogły rosnąć m.in. drzewa z rodzaju: Aesculus (kasztanowiec), Alnus (olsza), Carpinus (grab), Pinus (sosna), Quercus (dąb) i Ulmus (wiąz).

Współcześnie przeważają w nim drzewa i krzewy, takie jak: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Alnus (olsza), Berberis (berberys), Betula (brzoza), Carpinus (grab), Fagus (buk), Fraxinus (jesion), Prunus padus (czeremcha zwyczajna), Quercus (dąb), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa) oraz Tilia (lipa).

Obecnie obiekt stanowi przykład komponowanej formy zieleni, pełniącej funkcję parku miejskiego. Towarzyszy on jednostkom kultury (muzeum mieszczące się w budynku pałacu/zamku, skansen).

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Park – obiekt dostępny przez cały rok. Zamek – pełni funkcję muzeum – obiekt dostępny z zewnątrz; wejście do budynku możliwe w godzinach pracy instytucji.

Autor noty: opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 03-09-2024 r.