Twierdza Osowiec, Osowiec-Twierdza
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Dzieło budownictwa obronnego, inżynierii wojskowej, przykład rosyjskiego budownictwa militarnego z końca XIX w., o dużych walorach krajobrazowych.

Historia

Twierdza Osowiec została zbudowana w latach 1882-1892 i 1922-1932 (modernizacja i rozbudowa) oraz w roku 1939 (rozbudowa), jako twierdza zaporowa, stanowiąca część większego systemu obronnego Cesarstwa Rosyjskiego w k. XIX w. tzw. filar wschodni fortyfikacji na linii Narew-Biebrza. Przedsięwzięcie poprzedziły pomiary geodezyjne w latach 70. XIX wieku. Budowę i liczne modernizacje przerwały kolejno wojna rosyjsko-japońska, rewolucja październikowa, I  i II wojna światowa. Głównymi budowniczymi twierdzy byli gen. inż. Edward Iwanowicz Totleiben, gen. inż. Rościsław W. Krassowski, sztabskapitan Nestor A. Bujnicki . Podczas I wojny światowej Twierdza Osowiec była dwukrotnie oblegana (na przełomie września i października 1914 r. i od lutego do sierpnia 1915 r.). Garnizon twierdzy odparł wszystkie szturmy, Rosjanie ewakuowali się 23-08-1915 roku. Przed zdobyciem Twierdzy Osowiec poza fortyfikacjami skutecznie broniło przeszło 190 tys. hektarów doliny rzeki Biebrzy w większości pokrytej bagnami i torfowiskami. Zbudowany tam system śluz i przepustów pozwalał na zalanie terenu w razie napaści nieprzyjaciela. Wojska niemieckie stacjonowały do 1919 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości twierdzę obsadził oddział odrodzonego Wojska Polskiego. Po kampanii wrześniowej obiekt przeszedł we władanie Armii Czerwonej. Po krótkim epizodzie niemieckim od 1953 r. w obecnej Twierdzy Osowiec stacjonuje polska jednostka wojskowa.

Opis

Twierdza usytuowana jest w miejscu dawnej przeprawy przez Biebrzę, w sąsiedztwie linii kolejowej (Odessa-Królewiec) zbudowanej w 1873 roku. Umocnienia zaczynają się w odległości 3,5 km na zach. od miasteczka Goniądz i ciągną się wzdłuż lewego brzegu Biebrzy na przestrzeni 6,5 km. Plan twierdzy jest zbliżony do trójkąta prostokątnego, gdzie front obrony wzdłuż Biebrzy miał długość 6,5, km. Skrzydła twierdzy osłonięte umocnieniami polowymi zapewniały długość bronionego frontu do 16-18 km. Części składowe: Fort I, Góra Skobielewa, międzypola Fortu I i III, Fort II z pozycją zarzeczną, Fort III-Szwedzki, Fort IV (pierwszy żelbetonowy fort wzniesiony w Rosji) oraz międzypole Fortu IV. Twierdzę tworzą wały i nasypy ziemne, w które wbudowano obiekty forteczne (bramy, schrony bojowe, koszary, prochownie, magazyny, kaponiery, poterny, drogi, place, dziedzińce, cmentarz wojskowy oraz system fos, kanałów, śluz, przepustów i mostów). Styl, charakterystyczny dla budownictwa wojskowego, występującego na terenach dawnego zaboru rosyjskiego na przełomie XIX i XX w., wyróżniają licowane żółtą bądź czerwoną cegłą monumentalne elewacje, dzielone przy pomocy elementów klasycznych porządków (pilastrów, belkowania), pilastry wsparte na boniowanych cokołach dźwigają belkowanie złożone z gładkiego architrawu, kostkowego fryzu i profilowanego gzymsu, a ich podporę stanowi gzyms kordonowy. Ten typ budownictwa stał się później wzorem dla wielu budynków mieszkalnych, szeroko rozpowszechnionych na terenach dawnego zaboru rosyjskiego. Podstawowym materiałem konstrukcyjnym są nasypy ziemne wałów o przekroju trójkąta lub trapezu, o szerokości podstawy od kilku do kilkudziesięciu metrów i wysokości od 2 do 22 metrów oraz mokre i suche rowy forteczne. Poszczególne obiekty forteczne mają konstrukcję ceglaną, ceglano-betonową, betonową, żelbetową.

Część obiektu dostępna dla zwiedzających z przewodnikiem. Obszar zajmowany przez wojsko niedostępny.

oprac. Iwona Górska, OT NID w Białymstoku, 05.07.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna, Twierdza Osowiec, oprac. Wap A., 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku oraz Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa.  
  • Wap A., Twierdza Osowiec. Zarys dziejów, Białystok 1994.Górska I., Architektura militarna, [w:]
  • Górska I., Kotyńska-Stetkiewicz J., Kułak A., Ryżewski G., Perły Architektury województwa podlaskiego, Białystok 2010, s. 118-122.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: architektura obronna
  • Chronologia: 1882-1892
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Osowiec-Twierdza
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. moniecki, gmina Goniądz - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy