Historia

Pierwsze wzmianki o parafii pochodzą z 1310 roku. Pierwotny kościół pararafialny pw. św.św. Marcina i Klemensa został wzniesiony najprawdopodobniej jeszcze w XIII wieku. W latach 1564-84 znajdował się w rękach innowierców. Po zwróceniu go katolikom, ze względu na jego stan zachowania, w 1 poł. XVII w. został rozebrany. Budowę nowego kościoła pw. Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej rozpoczęto w 1640 roku z fundacji Jana Śmigielskiego. W 1644 roku został konsekrowany, a rok później otrzymał prawa parafialne. Na początku XIX w. z fundacji Józefa Morawskiego dobudowano wieżę na osi fasady, kruchtę po stronie południowej oraz być może kaplicę przy południowym odcinku muru otaczającego kościół. W 1870 roku kościół został poddany restauracji z inicjatywy ks. Wojciecha Morawskiego. Pracami kierował architekt  A. Lange z Wrocławia. Wówczas m.in. wykonano polichromie we wnętrzu, które usunięto w latach 50. XX wieku. W czasie II wojny światowej kościół był zamknięty dla wiernych. Po 1945 roku wielokrotnie remontowany i konserwowany: w 1954 roku zdjęto polichromie wykonane w 1870 roku, w latach 1987-88 remontowano stolarkę okienną, w 1991 roku wykonano remont elewacji oraz części dachu, a w 1992 roku przeprowadzono remont i konserwację organów.

Opis

Kościół jest usytuowany w południowej części wsi na niewielkim placu o nieregularnym, wielobocznym kształcie – miejscu przecięcia lokalnych dróg prowadzących do: Pawłowic, po stronie zachodniej, Grabówca po stronie północnej oraz Czarkowa po stronie południowej. Kościół jest otoczony murowanym ogrodzeniem z bramami po stronie wschodniej i zachachodniej, za którym znajduje się dawny cmentarz oraz obiegająca świątynię ścieżka. Wzdłuż muru, wśród samotnych okazów dużych drzew, znajdują się nagrobki. Pojedyncze groby stoją również przy elewacji prezbiterium. Przy południowym odcinku muru, wtopiona w niego elewacją, wznosi się kaplica o neoklasycznej dekoracji architektonicznej. Kościół jest powiązany ze znajdującym się po jego zachodniej stronie, oddzielonym drogą Grabówiec-Czarkowo, zespołem pałacowym (brama prowadząca od wschodu na teren kościoła jest na osi bramy wjazdowej założenia pałacowego). Po północnej stronie kościoła znajduje się budynek plebanii.

Kościół jest jednonawowy i orientowany. Do nawy na rzucie prostokąta od wschodu przylega węższe, wydłużone, zamknięte wielobocznie prezbiterium, od zachodu – wieża na planie zbliżonym do kwadratu. Do północnej elewacji nawy przylega kruchta na planie prostokąta, od wschodu, na jej przedłużeniu, przylegająca do prezbiterium zakrystia. Jednokondygnacyjna, rozczłonkowana ryła kościoła składa się z prostopadłościanów. Nawę i przylegające do niej od wschodu niższe i węższe prezbiterium nakrywają wysokie dachy dwuspadowe. Przedłużona północna połać dachu nad prezbiterium nakrywa przylegającą do niego zakrystię. Kruchtę północną nakrywa dach pulpitowy, południową – dach płaski z pełną attyką. Wieża przylegająca od zachodu do nawy jest od niej wyższa, dwukondygnacyjna, zwieńczona hełmem z obeliskiem i krzyżem na kuli.

Kościół został wzniesiony w konstrukcji szkieletowej z otynkowanym wypełnieniem ceglanym. Wieża oraz kruchta południowa zostały wzniesione z cegły w konstrukcji murowanej i otynkowane. Dachy nad nawą, prezbiterium i zakrystią są pokryte gontem. Dach nad kruchtą północną jest pokryty papą. Ściany wewnętrzne nawy i prezbiterium są oszalowane belkami w układzie poziomym, natomiast ściany krucht, zakrystii i wieży – otynkowane. Nawę i prezbiterium nakrywają drewniane stropy kasetonowe. Zakrystię nakrywa strop belkowy, kruchtę północną – strop z desek. Kruchtę w przyziemiu wieży oraz kruchtę południową nakrywają stropy ceramiczne, otynkowane. Elewacje nawy, wielobocznie zamkniętego prezbiterium, zakrystii oraz północnej kruchty kościoła są wykonane w konstrukcji szkieletowej z ceglanym, otynkowanym wypełnieniem, artykułowane wysokimi, prostokątnymi otworami okiennymi, zamkniętymi łukami odcinkowymi. Elewacje wieży oraz kruchty południowej są ceglane i otynkowane.

Na osi szkieletowej fasady wznosi się wysoka, dwukondygnacyjna, murowana i otynkowana wieża. Dolną kondygnację oddziela od górnej gzyms uskokowy. Naroża ujmują pilastry. W przyziemiu dolnej kondygnacji wieży od zachodu znajduje się zamknięty łukiem pełnym otwór drzwiowy, nad nim nisza o analogicznym wykroju. W drugiej kondygnacji znajduje się otwór okienny o tym samym wykroju, nad nim – dwa okrągłe otwory, jeden ślepy. Wnętrze kościoła jest jednonawowe. Węższe prezbiterium oddziela od nawy pełny łuk tęczowy z poziomą belką tęczową z 1640 roku, na której znajduje się krucyfiks oraz rzeźby przedstawiające Matkę Boską Bolesną oraz św. Marię Magdalenę. Kasetony stropu nad nawą i prezbiterium są dekorowane motywem gwiazdy. We wschodniej ścianie prezbiterium znajduje się loża kolatorska otwarta do wnętrza łukiem pełnym i zamknięta balustradą dekorowaną motywem roślinnym. W zachodniej części nawy znajduje się wsparty na dwóch filarach chór muzyczny o prostej linii. W polu środkowym prezbiterium znajduje się późnobarokowy ołtarz główny z 4 ćw. XVIII w. z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1640 roku (sukienka srebrna z ok. 1700 roku), a w zwięńczeniu – obraz przedstawiający św. Stanisława. Dwa ołtarze boczne przy ścianie tęczowej pochodzą z lat 1720-30. W nawie wisi okazały świecznik z pełnoplastyczną rzeźbą NMP Niepokalanie Poczętej stojącej na smoku, otoczoną kutą mandorlą z wici roślinnej, z promieniście rozmieszczonymi lichtarzami oraz dwoma pająkami –mniejszym, sześcioramiennym górnym oraz większym, siedmioramiennym dolnym.

W 2025 roku kościół zdobył tytuł laureata konkursu Zabytek Zadbany w kategorii „architektura i budownictwo drewniane”.

Oprac. Anna Dyszkant, OT NID w Poznaniu, 03.11.2015 r.