wg proj. Pompeo Ferrariego, o formie centralnej z kopułą, na planie krzyża greckiego. Dobudowana w l. 1906-09 neobarokowa część zachodnia wg proj. Rogera Sławskiego tworzy obecnie korpus świątyni, a pierwotny kościół zwieńczony kopułą stał się transeptem. Całość tworzy organicznie zwartą, a zarazem dynamiczną całość i mimo wymiarów urozmaicony układ. Kościół posiada jednolite rokokowe wyposażenie z 1780 roku.

Historia

Obrzycko wzmiankowane jako miasto w XIV lub XV wieku, było wówczas własnością Nałęczów-Obrzyckich. W l. 1238-1390 istniał w tym miejscu gród. Ok. 1580 r. wzmiankowane jest w źródłach jako wieś. W 1638 r. miała miejsce ponowna lokacja miasta, na mocy przywileju Władysława IV dla Krzysztofa Radziwiłła, hetmana wielkiego litewskiego. W XVII-XVIII w. Obrzycko było znaczącym ośrodkiem przemysłu tkackiego. Od poł. XVII w. do 1738 r. stanowiło własność Radomickich, a w l. 1738-1945 Raczyńskich. Od 1825 r. ustanowiona została ordynacja obrzycka. Miasto wraz z pobliskim majątkiem Zielonagóra, usytuowanym na przeciwnym brzegu Warty, majątkiem w Gaju Małym, gdzie znajdowała się siedziba ordynacji, należało do rodziny Raczyńskich. Ostatnim właścicielem był Zygmunt Raczyński. Na skutek różnych perypetii rodzinnych ordynacja stała się w 2 poł. XIX w. własnością kurlandzkiej, zniemczonej linii Raczyńskich. W 1934 r. miasto utraciło prawa miejskie, by je odzyskać w 1990 roku. Kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła po raz pierwszy wzmiankowany w 1256 r. jako drewniany. Budowa obecnego kościoła w barokowej części rozpoczęła się w 1714 r. z fundacji Władysława Radomickiego, kasztelana poznańskiego. Projekt kościoła wykonał Pompeo Ferrari, architekt Stanisława Leszczyńskiego, króla Polski. Budowę kościoła kontynuował Józef Radomicki, a następnie Leon Raczyński. Budowę świątyni ukończono ok. 1756 r. Wyposażenie wnętrza wykonano ok. 1780 r. zapewne również wg proj. Ferrariego. Fundatorką była Wirydianna z Bnińskich 1º voto Raczyńska, 2º voto Mielżyńska. W 1791 r. kościół przeszedł pierwszą gruntowną restaurację. Wówczas to dobudowano prawdopodobnie ośmioboczną wieżę nad zakrystią. W l. 1906-09 miała miejsce rozbudowa kościoła o neobarokową część zachodnią wg proj. Rogera Sławskiego. W l. 1986-1992 przeprowadzono kapitalny remont dachu kościoła. W l. 1996-97 miały miejsce prace malarskie we wnętrzu kościoła.

Opis

Obrzycko, miasto w pow. szamotulskim, położone ok. 12 km na pn.-zach. od Szamotuł, na lewym brzegu rzeki Warty. Centrum miasta zajmuje trapezowaty rynek z zabudową mieszkalna pochodzącą z XIX i pocz. XX wieku oraz ratuszem pośrodku wzniesionym ok. poł. XVII wieku. Kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła usytuowany na pn.-wsch. skraju miasta, przy ul. Kościelnej, na lekko wyniesionym terenie pomiędzy Wartą a Samicą. Świątynia otoczona ceglanym murem o kształcie owalu, w którym zawiera się cmentarz przykościelny z bramą od wschodu. W pd.-zach. narożu usytuowana murowana kostnica.

Kościół orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Pierwotnie o formie centralnej, na rzucie krzyża greckiego, z krótkimi jednoprzęsłowymi ramionami. Wschodnie i zachodnie ramię zamknięte było nieco węższymi półkolistymi apsydami. W apsydzie wschodniej, za ołtarzem, znajduje się zakrystia, nad którą wznosi się ośmioboczna wieża, prawdopodobnie nadbudowana ok. 1791 r. Apsyda zachodnia, pierwotnie mieszcząca kruchtę oraz chór organowy została wyburzona w 1906 r., przed rozbudową kościoła o nawę. Nad kwadratową częścią centralną wznosi się czterodzielna kopuła bez tamburu, na wysokim cokole o parzystych gurtach, wsparta na narożnych pilastrach i przesklepieniach wielkich arkad otwierających się do ramion krzyża. Północne i południowe arkady sklepiono żaglasto, a wschodnia i zachodnia eliptycznymi kopułkami. Naroża części centralnej ścięte, z parami przełamanych pilastrów dźwigających wyłamujące się belkowanie z wydatnym gzymsem. U zbiegu gurtów znajduje się dekoracyjne pole ze stiukowym Okiem Opatrzności. Okna w kopule i ramionach krzyża przesklepione odcinkowo, w dekoracyjnych obramieniach z uszakami. Część neobarokowa, zachodnia to nawa na rzucie zbliżonym do prostokąta ze sklepieniem krzyżowym. Część zachodnia stanowi obecnie korpus, a starsza część wschodnia stała się transeptem. Nawa dwuprzęsłowa, w części wschodniej ma formę bazylikową z przyporami, a druga część - halową. Zamknięcie części zachodniej kościoła powtarza zamknięcie starszej części wschodniej. Dachy kościoła kryte blachą, a wieży łupkiem. Elewacje na narożach opilastrowane w partii cokołu. Apsydialne zamknięcia wschodnie i zachodnie rozczłonowane pilastrami toskańskimi z odcinkami belkowań i gzymsami. Główny portal ujęty pilastrami. Pod gzymsem umieszczono datę 1906. Całość wieńczy motyw dekoracyjny z elementami małżowinowymi. Okna w różnych obramieniach, jednak zawsze z motywem uszakowym. Wysunięte człony elewacji południowej i północnej mają trójkątne szczyty. Wieża nad zakrystią kryta ośmiobocznym, łamanym dachem. Kopuła kryta czterospadowym dachem z czworokątną latarnią. Ramiona krzyża zwieńczone dachami dwuspadowymi. Na skrzyżowaniu przęseł ośmioboczna latarnia nakryta cebulastym hełmem.

Wyposażenie kościoła jednolite, rokokowe, z ok. 1780 r., powstałe po wybudowaniu barokowego kościoła. Ołtarze murowane, w tym główny z rzeźbami śś. Józefa, Jana Chrzciciela, Piotra i Pawła. Na gzymsie ołtarza umieszczono tarczę z herbem Łodzia Bnińskich. W polu środkowym obraz Matki Boskiej Niepokalanej z 4 ćw. XVIII w., a w zwieńczeniu Marii Magdaleny. W ramionach transeptu - ołtarze boczne z figurami i obrazami świętych. Wśród wyposażenia na uwagę zasługują ambona i chrzcielnica zwieńczone baldachimami oraz lawaterz z czarnego marmuru, barokowy z delfinem z miedzi, z napisem dewocyjnym i literami WR KP Władysława Radomickiego. W zakrystii znajduje się barokowa szafa ścienna. Niezwykle cennym jest nagrobek arcybiskupa gnieźnieńskiego Ignacego Raczyńskiego wykonany z szarego marmuru w poł. XIX w. wg proj. Ludwika Wilhelma Wichmana z Berlina.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu. Bliższe informacje na temat parafii oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej parafii i archidiecezji poznańskiej: www.archpoznan.pl

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 20-11-2015 r.