Historia

Średniowieczne założenie Nowego Miasta Lubawskiego należało do najlepiej ufortyfikowanych miast Prus Królewskich. W obwodzie gotyckich fortyfikacji nowomiejskich zachowały się dwie bramy: Lubawska – umieszczona w odcinku zachodnim murów i Kurzętnicka zwana również Brodnicką – stanowiąca wylot w kierunku południowym. Literatura podaje również informacje o istnieniu trzeciej bramy w północnym odcinku miejskich obwarowań, która nie zachowała się. Pierwszy etap budowy Bramy Lubawskiej przypadł na lata 1330-1340. Najprawdopodobniej na przełomie XV i XVI wieku bramę podwyższono i uzupełniono jej system obronny budując nie zachowane obecnie przedbramie. Bramę zwieńczono wówczas dwuspadowym dachem zakończonym szczytem schodkowym. Taką formę budowli można zaobserwować na barokowej polichromii z panoramą miasta z 1642 roku na ścianie nawy głównej gotyckiego Kościoła Świętego Tomasza. Około 1750 roku, z racji utraty obronnego znaczenia miejskich fortyfikacji zlikwidowane zostały wykusze obronne. Mury miejskie stały się wówczas źródłem cennego budulca i miejscem wznoszenia zabudowy mieszkalnej. W 1836 roku rozpoczęto prace adaptacyjne przystosowując wieżę na potrzeby więzienia, straży pożarnej i aresztu miejskiego. W 1895 roku Bramę Lubawską wykorzystywano jako mieszkanie i więzienie. W roku 1924 wykonano gruntowny remont wieży bramnej, a w 1936 roku częściowy remont murów bramnych. Jeszcze w 1953 roku stan zachowanych fortyfikacji, w tym obu bram miejskich, został określony jako dobry. Pod koniec lat 50. XX wieku obiekt został przejęty przez lokalne PTTK. W latach 1961-1962 przeprowadzono gruntowny remont budynku połączony z rekonstrukcją otworów okiennych. W 1984 roku budynek został przekazany w użytkowanie ZHP.

Opis

Brama Lubawska miała formę ufortyfikowanej wieży zwieńczonej blankami (krenelażem), z przejazdem o podwójnych wrotach w partii przyziemia. W swej najstarszej formie była budowlą o trzech kondygnacjach sprzężoną z całym systemem miejskich obwarowań. Następnie obiekt nadbudowano do wysokości sześciu kondygnacji. Obecnie jest to wolnostojąca budowla wzniesiona z cegły na planie kwadratu. Podpiwniczony, pięciokondygnacyjny budynek jest zwieńczony dwuspadowym dachem o ceramicznym pokryciu. W partii przyziemia znajduje się przejście dla pieszych, którego kształt przypisany jest pracom remontowym przeprowadzonym na początku XX wieku. W elewacjach północnej i południowej zachowane strzępia po połączeniu bramy z murem miejskim. W elewacji południowej na wysokości drugiego piętra zachowała się pozostałość wejścia do budynku z poziomu średniowiecznych fortyfikacji. W elewacjach zachowały się również otwory strzelnicze i kamienne wsporniki wykuszy obronnych. Wnętrze budynku uległo licznym przekształceniom, na potrzeby kolejnych funkcji i jest obecnie niedostępne. Mimo licznych przebudów, remontów i adaptacji budowla zachowała swój obronny charakter. Jej gotycka sylweta stanowi od strony zachodniej wyraźną dominantę zabytkowego układu urbanistycznego Nowego Miasta Lubawskiego. 

Oprac. Hanna Mackiewicz, OT NID w Olsztynie, 15.12.2025 r.