Historia

Nagłowice są wsią metryce co najmniej XIII-wiecznej, wiadomo też, że już w pierwszej połowie XV-stulecia znajdowały się w rękach Rejów herbu Oksza, których najsłynniejszym przedstawicielem był Mikołaj Rej (1505-1569), jeden z pierwszych renesansowych poetów i prozaików, piszących w języku polskim. Przez pewien czas mieszkał w Nagłowicach, które odziedziczył po wuju Piotrze, a później przeniósł się do niedalekiego, założonego przez siebie miasteczka Okszy (obecnie Oksa), gdzie wybudował okazały dwór; fragment kamiennego nadproża z herbem Oksza, pochodzący z tego dworu, a wydobyty w trakcie badań wykopaliskowych, przechowuje dzisiaj Muzeum Mikołaja Reja w nagłowickim dworze. Jeszcze w 1846 roku, w miejscu obecnie istniejącego obiektu, między grupą starych dębów, stał dwór drewniany, wystawiony przez Kacpra Walewskiego, posła na Sejm Czteroletni i szambelana ostatniego króla Polski. Wokół tego dworu jego żona, Maria Walewska, założyła na początku XIX wieku rozległy park, w obowiązującej wówczas konwencji „angielskiej”. Obecnie istniejący dwór powstał najwcześniej po 1862 roku, a najpewniej po 1878 roku. Wzniósł go Józef Kosicki, którego matka otrzymała Nagłowice drogą działów rodzinnych. Oprócz tego przekształcił park w założenie naturalistyczno-krajobrazowe, wystawił oficynę, odnowił zabudowania gospodarcze, był też współfundatorem istniejącego do dziś neogotyckiego kościoła, konsekrowanego w 1914 roku. W tymże roku Kosiccy sprzedali Nagłowice Radziwiłłom.

W okresie międzywojennym XX wieku książę Michał Radziwiłł znacznie powiększył część rezydencjonalną zespołu, wznosząc w 1938 roku obszerny pałac po stronie południowo-wschodniej dworu Kosickich; zbudowano też w tym czasie parterowy łącznik między dworem i pałacem, rozebrany w latach 1985-1987. Radziwiłłowie utracili dobra w rejonie Nagłowic w 1945 roku, w wyniku reformy rolnej, a wkrótce potem w budynkach dworu i pałacu urządzono Państwowy Dom Dziecka. W 1969 roku, z okazji obchodów czterechsetnej rocznicy śmierci Mikołaja Reja ufundowano popiersie poety, stojące do dziś przez fasadą główną, urządzono Izbę Pamięci poety w budynku dworu, uporządkowano też park. W latach 1985-1987 wykonano generalny remont dworu i pałacu, kolejne prace rewaloryzacyjne miały miejsce w latach 2005-2011. Prace porządkowe i pielęgnacyjne cennego drzewostanu i układu parkowego prowadzono w latach 2003-2010. Obecnie w budynku dworu funkcjonują samorządowe instytucje kultury, między innymi Gminna Biblioteka Publiczna i stała wystawa biograficzno-literacka poświecona życiu i twórczości Mikołaja Reja, a w pałacu - Państwowy Zespół Placówek Pomocy Dziecku i Rodzinie im. Ireny Mrożewskiej.

Opis

Zespół dworski, którego ogólna powierzchnia przekracza 10 hektarów, składa się z części rezydencjonalnej (dwór Kosickich i pałac Radziwiłłów), obszernego parku krajobrazowego, a także kilku zachowanych budynków folwarcznych, administracyjnych i gospodarczych, wzniesionych przeważnie w 2. połowie XIX wieku i 1. połowie XX wieku (między innymi dom administratora, kuźnia, dom ogrodnika, dwie stajnie), które w większości pozbawione są cech stylowych. Wszystkie obiekty zbudowano z kamienia wapiennego i cegły. Dwór stoi we wschodniej części parku, pośród grupy starych dębów, w rejonie tradycyjnie wskazywanym jako miejsce dawnego dworu Mikołaja Reja. Przykryty wysokim dachem z lukarnami parterowy budynek, z dwoma wysuniętymi z fasady zachodniej alkierzami, prezentuje sobą skromny, ale w swej prostocie wytworny obraz neoklasycystycznej siedziby ziemiańskiej. W środku elewacji frontowej i ogrodowej znajdują się ganki wsparte kolumnami toskańskimi, zwieńczone trójkątnymi wystawkami; ganek fasady głównej ma z obydwu stron niskie tarasy z kamiennymi balustradami, które otaczają również taras przy bocznej elewacji północnej oraz balkony ganków wejściowych. Elewacje dworu, ujęte w zupełnie proste narożne lizeny, pozbawione są zdobień, z wyjątkiem kilku profilowanych obramień okien. Wnętrza zostały całkowicie przekształcone w drugiej połowie XX wieku.

Neoklasycystyczny pałac, wystawiony przez Michała Radziwiłła po południowo-zachodniej stronie dworu, jest okazałym piętrowym budynkiem postawionym na wysokim cokole, z monumentalnym portykiem kolumnowym na środku fasady głównej; dwie pary potężnych toskańskich kolumn wspierają gładki trójkątny tympanon. Wnętrza budynku zostały znacznie przekształcone, z wyjątkiem sieni wejściowej z filarem pośrodku. Godny uwagi jest rozległy park krajobrazowy, zawierający ślady dawnej dyspozycji geometrycznej (włoskiej), z grupą starych dębów i kasztanowców oraz rzadkimi drzewami, czego przykładem jest jedyny w Polsce okaz perukowca podolskiego.

Zabytek dostępny w godzinach pracy użytkownika.

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, 03-12-2015 r.