Historia

Mogiła zbiorowa na cmentarzu katolickim w Zawadzkiem powstała w 1921 roku jako miejsce pochówku dziesięciu powstańców śląskich poległych podczas III powstania śląskiego, w szczególności w walkach o Górę Świętej Anny. Na powierzchni około 9 m² spoczywają szczątki następujących powstańców: Janiszek J., Przygocki J., Osienski P., Lorek Fr., Kaczorowski A., Opielka P., Nitko B., Młostek J., Malasa W. oraz Siego A. Ich wspólny grób stał się symbolem zbiorowego wysiłku i poświęcenia mieszkańców regionu w walce o przyłączenie Śląska do Polski. Pomnik upamiętniający powstańców śląskich z lat 1919-1921 wzniesiono w latach 70. XX wieku w stylistyce współczesnej. Został wykonany z wykorzystaniem technik kamieniarskich, z zastosowaniem lastryka, płyt marmuru typu „marianna”, betonu oraz elementów stalowych i żeliwnych. Jego forma łączy surowość materiału z symbolicznym charakterem miejsca pamięci, podkreślając rangę wydarzeń, które upamiętnia. Dzięki inicjatywie Gminy Zawadzkie w 2021 roku, w związku ze 100. rocznicą wybuchu III powstania śląskiego, pomnik poddano kompleksowym pracom konserwatorskim. Były to pierwsze od wielu lat działania remontowe, które znacząco poprawiły jego stan techniczny i estetyczny, a jednocześnie utrwaliły jego wartości zabytkowe i historyczne. W wyniku przeprowadzonych prac obiekt zgłoszono do konkursu „Zabytek Zadbany” w 2022 roku.

Zakres prac objął nie tylko konserwację samego pomnika, ale również działania o charakterze edukacyjnym i komemoratywnym. Zamontowano tablicę informacyjną przybliżającą historię miejsca, uchwyty na flagi oraz żeliwną misę na znicze. Dzięki temu przestrzeń mogiły zyskała bardziej reprezentacyjny charakter i stała się ważnym punktem na mapie lokalnych obchodów rocznicowych. W efekcie tych działań zabytek został włączony do przewodnika „Rowerem po Śląsku Opolskim. Miejsca pamięci powstań śląskich i plebiscytu”, wydanego w 2021 roku przez Instytut Śląski. Obiekt pełni dziś nie tylko funkcję miejsca pamięci, ale także atrakcji turystycznej i edukacyjnej, wpisującej się w szerszy kontekst dziedzictwa historycznego regionu. Pomnik upamiętnia wszystkich powstańców śląskich, ze szczególnym uwzględnieniem tych, którzy polegli w czasie III powstania śląskiego w 1921 roku, m.in. podczas walk o Górę Świętej Anny. Stanowi świadectwo dramatycznych wydarzeń, które ukształtowały granice i tożsamość regionu. Pomnik na mogile zbiorowej w Zawadzkiem wpisany jest do rejestru zabytków województwa opolskiego pod numerem 194/88 (decyzja z dnia 3 października 1988 roku). Obiekt ujęto również w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz w rejestrze miejsc pamięci prowadzonym przez wojewodę opolskiego, co potwierdza jego szczególne znaczenie w dziedzictwie kulturowym i historycznym regionu.

Autor: Joanna Banik, OT NID Opole, 20.03.2026 r.